Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 244 : Hmaireka kaphlumtu Saithawma 3

Kar hmasa khan kum 1890-a Aizawl Bawrhsap hmasa ber Hmaireka kaphlumtu Saithawma chanchin kan sawi chhunzawm a, Pawih rama sala an tan hnuah an rawn tlanchhuak a, an khua Piler a lo ram zawh tawh avangin khawthlangah Lianphunga khua Kanghmunah an inbenbel tak thu leh Lianphunga upa, a pasalṭha a lo nih tak thu te nen. A chanchin kan sawi chhunzawm ang.

Kan sawi tawh angin Lianphunga hi Suakpuilala fapa chhuanvawr, huaisen leh chak a ni a, Saithawma pawh hian a ngaisang a, a zui zel a nih kha. Isaac Zoliana chuan Lianphungan Kanghmun aṭanga Parvatuia a insuan hnu hian A pa hmei fa Zahrawka chuan Kanghmun chu a awp a, an unau hian Chengri phaiah Takam leh Tuikukte an zuk run dun, a ti. Chengri phai run hi British sawrkarin an haw khawp a, a hnu zelah Lianphunga lalna Bawrhsap Hmairekan a bansak a, a aiah a fapa Suakhnuna a laltir phah ta a ni. Chubakah Lianphunga hi dahṭhat a ngai an ti a, a lalna an bansak bakah kum 1890-a Zalen nana British dopui huaihawttu zinga mi a nih avangin an man a, lung inah an khaihlum ta nghe nghe a nih kha. Lianphunga hi zui tlak lal huaisen a nih avangin Saithawma pawh hian sai ram chhuahnaah te, phaitual runnaah te a zui zel a, pasalṭha hmingthang a lo nih dan pawh Lianphunga a zui vang hi a ni. Kan pi leh pute khan Saithawma sa kah zat te, phai vai a thah zat te an sawi kan hre lo na a, Bawrhsap a kah dawn pawha mahni lalna hming chhal ngam a nih avangin sulhnu a nei ṭha tawkah ngai ila a sual awm lo ve.

‘Mizoram khawthlang lama lal ropui ber’ tia British-hovin an lo sawi ṭhin Suakpuilala chuan chhak nawr turin a fapa huaisen chu a duh avangin Lianphunga chuan Kanghmun leh Parvatui aṭangin khawchhak lamah chhovin Tachhipah a kai a, khawthar sat zelin kum 1874 lamah chuan Lungtianah a lal ta a ni. Lungtianah hian Saithawma chu pasalṭha huaisen a nihzia a lo lang ta a ni.

Lungtianah hian Lianphunga bulah Saithawma hi engtia rei nge a awm kan hre thei lo va, kum engemaw zat a awm hnuah Mualvum lal Liankunga hnenah a chhuk leh ta a. Liankunga hi Suakpuilala tupa, Lalchhunga fa a ni a. Saithawma nena an inlaichin dan han sawi ila. Sailo lal ropui Lallula fa Vuttaia leh Mangpawrha te thlah kal zel an ni a. Vuttaia fapa Vanthanga chu Saithawma pa a ni a. Mangpawrha fapa Suakpuilala chu Lalchhunga pa a ni a, Lalchhunga fapa chu Liankunga hi a ni. Saithawma leh Lalchhunga chu an pu te ve ve unau an ni a, pianpeng unau hnihna an ni a, tichuan, Liankunga chu Saithawma pianpeng unau hnihna fa tihna a ni ang.

Han kir leh rih ila, Saithawma leh a farnu Lalkungi Pawih rama an tan hun chhung kha kum 15 emaw lai niin an ziak a, chuti chen chen chu an tang thei dawn em ni tih mai tur a ni. An tan tirh hian naupang mai an la nih avangin sala mantuten duat viau mah se, ral ramah chuan an lung a leng thei em em a, an khua ngaiin an van ruai ṭhin a ni. An lungleng chu inhnem nan an zai fo thin a, an hla sak zinga pakhat nia Thang Sian Tluang sawi chu: Chhaktiang doral lungmawl e, Pal ang kan dan zawh loh, Chinlai leng nen Ṭiau ral kan kai e, Ka dawn, senlai nau ang kan ṭap e, Rairah chhantu Khuanu’n, Hruai ing kan vangkhuaah, tih a ni (Sap Dotu Mizote, phek 214). An tanna Pawih ram han tih ngawt hian tunhma Burma ram tuna Myanmar lo ni taa Halkha khua hi mitthla mai pawh a awm e. Kan pi leh puten khawi Pawih khuaah nge an tantir an sawi kan hre si lo.

Pawih ram aṭanga an lo tlan haw khan an khua Piler a lo ram tawh a, an pa Vanthanga lah a chin kan pi leh puten sawi tur an hre lo nge kan hre lo. Sailo lalte hi thlahtu thuhmun chu an inunau ṭha em em a, thisen zawmpui chu an induhsakin an ṭangho ṭha em em a ni. Chutiang chu a nih avangin Saithawma te unau baihvai taka lo haw pawhin a pianpeng unau pahnihna Lianphunga an rawn bel a ni. Heng hun lai hian Suakpuilala hi a la dam a, fa 12 lai a neih avangin lal dangten an ngam lo va, ropui takin a awm a ni. A tu leh fate hi tlang hrang hrangah a dah darh a, chhak lam nawr tur leh hmar lam nek tur tein a ti a. Thlang lamah pawh a fanu Vanhnuaithangi chu Tripura ram chhunga Mizo lal Ngursailova chu neihtirin a huang a zauh a ni. Chutianga darh zingah a tupa Liankunga chuan Mualvumah in 500 emaw lai neiin khua a din a, phai Vaiho nen pawh sumdawn kawnga inhne hnai ber an ni awm e. Chutiang chu Liankunga khuate hi an ni a, Saithawma pawh hian lalna tur khaw sah tur beiseiin Liankunga hi a zu bel pawh a ni mahna. A zu belh chhan hi kan pi leh puten an sawi kan hre lo.

Eng pawh ni se, Saithawman Liankunga a belh lai tak hian kum 1890 khan Zalen nan British dopui a lo chhuak ta a ni. Kum 1890, September ni 8-ah Bawrhsap Hmaireka chuan Aizawl kulh aṭangin Sairang a pan a, a riak a. Ni 9-ah chuan tukṭhuan ei khamah a tirhkah pakhat nen Sairang aṭangin Changsil kulh panin an chhuak a, midang chuan a khat tawkin hlawm thuma insiamin an zui a. Bawrhsap chu sakawrah a chuang a, a tirhkah chuan kea kalin a zui an ti.

Sairanga aṭanga km 5-a hla, Thlanvawng kawn hi chhoh kal a ni a, chutaṭang chuan Buichali lei panna kawng chu chhuk zawng hlirin a kal a. Highway atana kawng an siam dawn khan he kawng hi an thlang a, laih a hautak loh zawk bakah kawng hi a ngil thui thei zawk a ni. Hmaireka te chuan Buichali lei panna kawng hi zawh lovin, Thlanvawng kawn aṭanga kawng chung Changsil kulh va pawhtu khaw kâr kawng hlun zawk chu an zawh a. An zawh ṭan chauh tihah chuan Mizoten kawng chhak lam aṭangin an lo lambun ta a. Chu lai hmuna lo changtute chu Liankunga khua Mualvumho an ni a, Kalkhama khuate pawh an tel. Changsil kulh kap tura an inhawrkhawmna hmun, Changsil kulh lan phakna leh Sairang lam kawng thui tak lan theihna hmun a ni a, Mizo lalte hian an thlang thiam khawp mai.

Hmaireka an lo lambunna kawn chhak kova lo ṭhu vang vang, Saithawma Sailo chuan a silai a kau a, “Lal leh lal kan inbei ang”, tiin Bawrhsap Hmaireka sakawr chung chuang chu a lo kap pawp mai a. Kan historian hmasa Liangkhaia chuan, “Bawrhsap Browne Sap sakawr chung chuang chu a kap thla a”, tiin a ziak a. Kan chanchin kimchang taka min ziah saktu B. Lalthangliana pawhin, “Sakawr chunga Browne-a a chuang lai tak chu a kap thla a,” tiin a ziak bawk a. Mi dang pawhin Hmaireka sakawr chung chuang lai hi Saithawma hian a kap thla tawp mai niin an ziak hlawm bawk.

‘Saithawman a lo kap thla tawp’ tih hi chu a dikhlel deuhin a lang. A ṭhuihruai vai pakhat nen chauh an nih avang leh Hmaireka hote an la hlat deuh avangin Liankunga khuate chuan Hmaireka chu sakawr aṭanga tla tawp ni se la chu, a ṭhuihruai pakhat nen chauh an nih avangin awlsam takin an that nghal thei ang. Thil thlen dan ni zawk awma lang chu: Saithawma khan awlan silai, a zen leh a mu thun chawp ngai khan Hmaireka sakawr chung chuang lai chu a lo kap pawp a, a tla ṭhelh a. A sakawr nghawng bawhin thui vak lo chu a inham tâng hram hram a ni awm e. Changsil kulh panin a sakawr chu a tur sauh sauh a, a âwm vei lam sir leh a ban vei lamah silai mu a lut a, thisen a chhuah hnem avangin eng emaw chen sakawra a chuan hnuah a tla a, thih thain kein a kal zel a, thi lova ruangin Changsil kulh thlangta zawk a va thleng a. Kulh vengtute chuan an lo hmu a, lo bawihsawmin kulh chhungah an kuah lut a, rei pawh an bawihsawm hmain a thi ta a ni.

Hmaireka kaphlumtu a nih avangin Mizo zingah chuan a hmingthang hle a, amaherawhchu, Hmaireka a kahhlum hnu hian Saithawma hi khawiah nge a awm zui tak pawh kan hre lo. Hmaireka sakawr chu an mansak a, Liankunga khuaah hian an kawl reng a, Hmaireka thlaktu Bawrhsap Lalmantua khan Liankunga khua aṭangin Hmaireka sakawr hi a la let a ni. Zalen nana British dopuiah hian Suakpuilala fate leh a tuteho kha a che na ber an ni a, chuvangin a meizang hlaptu ber nia an ngaih Kalkhama, Lianphunga leh Thanghulha chu an man a, a tawpah lung inah an khaihlum ta a nih kha. Saithawma erawh hi chu engtin nge a awm zui, Liankunga khuaah hian a thi nge kan hre zui ta lo a ni.

Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah chanchin dang sawi leh kan tum ang.