Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 245: Chengri phai run 1
Kar hmasa khan kum 1890-a Aizawl Bawrhsap hmasa ber Hmaireka kaphlumtu Saithawma chanchin kan sawi kha a ni a, tun ṭumah chuan Saithawman Pawih ral lak aṭanga an rawn tlan haw hnua a belh Lianphunga chanchinah kan kai ang a, Chengri phai a run thu kan sawi ang.
Lianphunga hi Suakpuilala fapa chhuanvawr, huaisen leh chak a ni a, Saithawma hian a bel chawt a, a ngaisang a, a zui zel a ni a. Lianphunga hi Kanghmun aṭanga insawn zelin khawchhak lam do turin a pain a tih avangin khawthar sat zelin kum 1874 lamah chuan Lungtianah a lal ta a ni (Isaac Zoliana, Kanghmun Lalram, phek 15). A sawi zel naah Lianphunga hi Parvatuiah kum 1875 thleng a awm a ti tho bawk a (phek 25), hei hi a dik zawk awm e, a chhan chu Parvatui aṭang hian Tachhipah a insawn a, Tachhip aṭangin hla lo te, Lungtian a zuan leh ta a ni. Lungtian khua a sah hi kum 1880 hnu lam deuh a nih a rinawm hle. Tunah chuan he Lungtian khua a hi a awm tawh lo va, Mizoram chhim lama Lungtian, Lawngtlai District, Sangau bial chhunga mi nen hian ngaihfin loh tur a ni. Lianphunga Lungtian hi chu Tachhip bul mai, Aibawk nena an inkara awm hi a ni. Tachhip ram china mi a ni a, tunah chuan Lungtian tlang an la ti a, khaw hmun hlui a nih avangin eng eng emaw tun hnuah hian an laichhuak ṭhin.
Chengri phai run hi kum 1889 a ni a, hei hi chu British lam chhinchhiah a ni a, a chiang viau mai. Chengri phai an tih hi Bangladesh rama Rangamati khaw bul mai khu a ni awm e, Rangamati chu MNF-ho pawhin kum 1970 lai vel khan an hmunpuiah an hman ṭhin kha. Lianphungan Chengri phai a run hun lai 1889 hian Bangladesh ram a la piang lo va, Bengal ram vek a la ni a. Tipura tlang rama hnar nei Chengri lui hi chhim chhak lam hawia luangin Rangamati-ah, Kaptai tuikhuahah a luang lut a. Lui sei tak pawh a ni lo, km 85 vel leka sei a ni. Chengri tih te, Chingri tih leh Chingi ti pawhin he lui hming hi an sawi a ni awm e.
Lianphunga te unauvin Chengri phai run tura an kalkawng hi a hla hle mai. Tachhip ram aṭangin chhim lamah kalin Sialsuk thlen hmain Tlawng lui ruamah an chhuk ang nge, tlang dungah phei zelin Thenzawl an thleng ang a, Tlawng luiah an liam thla ni ang. Eng pawh ni se, Tlawng lui chu a hnar lamah rawn zawhin Buarpui tlang lo chhuakin khaw thlang lama Thenhlum tlang te, West Bunghmun lamah chhuk zelin, chuta ṭangin chhim lamah kalin Tlabung aṭangin khawthlang tuipui zawhin Chengri phai chu an zu run niawma mitthla pawh a sual nasa lutuk lo’ng chu maw! Lianphunga leh Zahrawka te kalkawng hi a thui hle mai, Bengkhuaian Alexandrapur thingpui huan a zuk run pawh kha a kawng a thui hle. Mel 200 chuanga hlaa phaitual an lo zu run ngam hi Mizo lalte rothapzia pawh min hriat chhuahtir awm e.
Suakpuilala nena sa ui tantu J. Ware Edgar-a, Cachar Bawrhsap ṭhin khan heti hian Chengri phai run kha a lo ziak a: “The outrages in the Chengri Valley raid were horrible…on the 8th and 10th of January (1889) and between that 24 villages containing 545 houses were burnt, killing 101 people and carrying off 91 prisoners”, tiin. Hetih lai hian Edgar-a hi Chief Secretary to Government of Bengal a ni a, June ni 3, 1889 khan Secretary to the Government of India hnenah report a lo pe a ni.
‘Sir Robert Reid-an ‘The Lushai hills: Culled from History of the frontier Areas Bordering on Assam from 1883-1941’ tih bu, phek 11-16-a a ziah dan lo thlir ila. “Kum 1889 January ni 8 khan Suakpuilala fate pahnih Lianphunga leh Zahrawka hovin mi 600 vel chu tlang ram aṭanga lo chhukin Chittagong ramri, Rangamati khua aṭanga hla lo te, ni hnih kal leka mite chu an rawn run a. Khaw 24 halin mi 101 an that a, salah mi 91 an hawn a ni. Runtute chungchang thu L.R. Forbes, Chittagong Hill Tracts-a Deputy Commissioner-in kum 1889, February ni 26-a a sawi dan chuan, ‘An hawn zawng zawng chu mi 91 an ni a, mi 75 chu salah an hawn a, mi 15 chu kalkawngah an tlan chhuak emaw, tlanchhuah emaw an ni a. Heng bakah hian lal khua an thlen hnuah ṭhenkhat chu thah an ni a, ṭhenkhat chu mahni intihlum an awm bawk.”
“Deputy Commissioner, Cachar, Mr. J. D. Anderson-an kum 1889 July ni 13-a Secretary to the Chief Commissioner hnena lehkha a thawnah chuan, ‘Lianphungan Chengri phai a run chungchang chu hetiang hi a ni: Zahrawka chu khaw hran lal a ni a, Chengri phai chu a ram chhunga a ngaih a ni a, British ram a ni lo va, Tripura Maharaja ram a ni hek lo. A khuate sai ram chhuahna a ni. He inrun thlen hma hian Chengri phaia mite chu Zahrawka thlawhhmaah lo chuang chhuakin an hmeichhia leh naupangte vauin an tihthlabar a. Zahrawka chuan a unaupa hnenah chung thu chu hrilhin engtia tih tur nge tiin an ngaihtuah dun a. Lianphunga chuan a khua tithlabartute chu hrem ngei chu lal tihtur dik tak a nih thu leh a beihnaah a khuaa tlangval rual thawhchhuah ve a lo remtih thu Zahrawka chu a hrilh a ni. Lianphunga chuan a sal man pasarih, hmeichhe paruk leh mipa naupang chu a chhuahtir a, a rawn tlan chhuaktu chu ‘Chittagong Jemadar’ tiin a sawi a. He Jemadar hian tangka fai Rs. 185 a pe a, a bak Rs. 515 chu a hnua a pek leh tur thu a hrilh a. Lianphunga hnen aṭanga a puk angin ngaih a ni ang a, kum khatah zaa sawm pungin Jemadar chuan a rul leh tura ngaih a ni. Jemadar hian thla hnih chhunga pawisa kenga a lo lan loh chuan chuan Lianphunga chuan an khuate chu a run leh tur a hrilh a ni. Heng hi chanchin min hrilhtu sawi dan chu a ni a, ani hi lalin a inah a duh duh huna a lo kal phalsak a ni a, Chengri phaia khua an halsak dan leh sal an hawn dan zawng zawng a lo hrilh a ni. Runtute leh an sal mante chuan an haw kawngah chaw an tlachham hle a, sal manten an tlachham lehzual a, a chhan chu Mizote chuan theirah leh hnim hnahte chu chawah an rin mai theih vang a ni. Thil dangah chuan salte chu an enkawl ṭha thawkhat viau a ni. Hmeichhia nau pawm te chu puak phurah an duh vek a, an nau pawm lai bak puak phur thei lo te chu an nau pawmlaite chu an thahsak mai a ni. Lianphunga khua an thlen chuan pasarih chu thah an ni a, an ṭhiante an tihlum lai chu hmuh hrehawm tiin an mit an hup hlawm niin min hrilh a ni,” tiin a ziak a ni. Isaac Zoliana chuan Lianphunga leh Zahrawkan Chengri phai an run ṭuma an sal hawnte hi Tuikukte niin a sawi (Kanghmun Lalram, phek 16).
Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah Lianphunga chanchin sawi chhunzawm kan tum ang.