Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 246 : Chengri phai run nghawng chu
Kar hmasa khan Lianphungan Chengri phai a run thu kan sawi a, kha mi nghawng kha kan sawi chhunzawm ang.
Suakpuilala fapa chhuanvawr, huaisen leh chak Lianphunga leh a nau Zahrawka ten kum 1889, January-a Chengri phai kuam an zu run khan khaw 24 lai beiin a halsak a. Heng khuate hi Tuikukho awmna a ni kan tih tawh kha. Hemi hma lawk kum 1887 hian Zahrawka hian Tripura tlang rama Tuikukho a run chiam tawh a, mi tam tak a that a, sal tam tak a hawn tawh a. Zahrawka lalna hi eng khua nge tih hi ziaktuten an ziak lang lo va, ziak lang chhun chu Isaac Zoliana hi a ni awm e. Ani chuan Lianphungan Kanghmun chhuahsanin Parvatuiah khua a din a, a chhuahsan Kanghmun chu a nau Zahrawka hian a luah zui, a ti a (Kanghmun Lalram, phek 16). Kanghmuna a awm lai hian Tripura tlangrama Tuikukho run leh a u Lianphunga nena Chengri phai run hi a thleng a ni.
Kum 1890-a British-in tihluihnaa min rawn awp takah khan an hrem duh ber pakhat chu Lianphunga hi a ni a. Hrem awm rengah a ngaihsak theih a, a chhan chu khati khawpa Tuikukho khaw 24 zet an halsak a, mi 100 chuang an that mai pawh ni lovin, sal 100 dawn lai an hawn kha British-ho tan chuan a thinrim thlak hle ang. The Lushai hills: Culled from History of the Frontier Areas Bordering on Assam from 1883-1941 tih bu ziaktu Robert Reid-a chuan, “Kum 1889, September ni 11-ah chuan India sawrkar chuan Mizo lalte hrem a, remna siampui tur leh a ṭul anga awp zui an rel ta a. Sawrkar rel dan chuan Mizote hre tura Chittagong lam aṭanga lo chhuak sipai rual chuan Lunglei lama kalin Halka an lut ang a, Gangaw aṭanga Yokwa kal tlanga Burma lam sipaite nen an intawk ang. Hmar lam aṭanga lo kal chuan Chengri phaitual runtute leh Pakuma Rani runtute chu hrem turin an lo kal thung ang. He expedition hi Chin-Lushai Expedition of 1889-1890 tih hming puttir a ni,” tiin a ziak a (phek 14). A sawi zel dan chuan kum 1888-1889-a an expedition ai khan a lianin an tum pawh a nghet zawk a, Bengal, Burma leh Assam aṭangin kil thumin an rawn thawk a ni. An tih tum te chu British ram chhunga chengte rawn run tute hrem a, an run zui tawh lohna tura hma lak a ni a. A dawtah chuan Mizote chu British ram chhunga sengluh a, an thuhnuaia awmtir a ni a. Chung bakah chuan an la hriat chian loh ram, Burma leh Chittagong inkar laiah ralvenbuk siam a, thlithlai zui zel te a ni.
Reid-a chuan a sawi zel a: “Tlabunga inkulh Chittagong Column an tih sipai pawl chu Colonel Tregear-a hote an ni a, Mi 3400 rual zet an ni. Chungte chu 3rd Bengal Infantry lam te, 2/2nd Gurkha Rifles, 28th Infantry (Pioneers) leh 2/4th Gurkha Rifles-te an ni a. Chung bakah chuan 9th Bengal Infantry aṭang te, Bengal Sappers and Miners aṭang te leh Chittagong Frontier Police rualte an ni a, Captain J. Shakespear-a chu Field Intelligence Officer-ah ruat nawn a ni. Heng sipai rual zinga 800 ‘Northern Column’ tia koh te chu Colonel Skinner-an a ho va, ani hi 3rd Bengal Infantry mi a ni. Skinner-a thlawptu atana an dah chu Marliana (C.S. Murray) kha a ni a, Political Officer-a ruat a ni. Anniho hna pui ber tur chu Chengri phai runtute leh Pakuma Rani khua runtute hrem chu a ni.
“He mite rual chiaha che chhuak turin Surma Valley Military Police 400 rual nen an Commandant Daly-a ho chu Cachar aṭanga lo chhuak an ni a. Anniho hi British sal mante chhanchhuak a, Lianphunga hrem tur leh Pakuma Rani khua runtu Vuttaia hrem tur an ni. Chubakah chuan Lianphunga khuaah British sipai inbenbelna hmun nghet siam tura hma lak a ni,” (phek 16). British-ho hian Lianphunga hi an hmu lian hle a, lal huaisen leh ralrel thiam a nih avangin man a, che zui thei lo tura hrem an tum hle a. Lianphunga bei tura an rel dan Reid-a ziah hian chhunzawm ila: “Daly-a ho chet zel dan tur chu Bengal leh Assam inbe chung zela an ralrel aṭangin a ni a. Kum 1890, January ni 15-a Lt. Governor of Bengal chenna, Belvedere-ah conference neia relho a ni. Chutah chuan Commander in Chief te, Chief Commissioner of Assam te, Chief Secretary of Bengal Sir John Edger-a te an inhmukhawm a, an thurel te chu: Changsilah emaw Daly-an ṭha a tih hmunah emaw sipai kudam ṭha tak, vengtu sipai rual nena siam tur a ni a, a remchan angin Lianphunga khaw lam hnaihah ni thei se. A dawtah chuan Lianphunga khaw chhun tur kawngpui laih dan tur thlithlai ni se, tih a ni a. A dawt lehah chuan Daly-a chuan a theih hmasa berah Northern Column nen inbiak a, an infin veleh an Commander hnena inpek a, a thu ang kal zui tur a ni. Chutianga pawl hnih an infin hnua engkim a fel tawh chuan Daly-a chu Lianphunga hrem tura chhuak nghal tura a ni a. Lianphunga chu a inpe a, a sal mante a chhuah vek a nih loh chuan a ṭul ang anga hremna nasa tak pawh pe theih turin Daly-a chu ruat a ni. Heng bakah hian Chengri phai runtu ni lo khaw dangte chuan an lo dodal loha, inremna an duh chuan Daly-a chuan ṭha a tih angin ṭhian angin a pawm thei ang, tih a ni bawk a.
“Commandant Daly-a chu British Officer pathumin an zui a, chungte chu: J. R. Carnac-a leh L. St. J. Brodrick-a, Assam Police mi te leh Bengal Police mi S. N. Walker-a te an ni a. Dr. Patridge-a leh a hnuaia Surgeon Coleman-a, 43rd Gurkha Rifles ami te chu Medical Officer-in an hruai bawk a. Kum 1890, January ni 18-ah Cachar rama Jhalnacherra-a an hmunpui chhuahsanin January ni 24-ah Changsil an thleng a. Colonel Skinner-a hote nen February ni 11-ah Aizawlah an inhmukhawm ta a ni. Daly-a nen an inhmuh hma hian Skinner-a hnenah Lianphunga chuan January ni 30-ah a sal man 58 a chhuah a, atukah sal dang 5 a chhuah leh a. February ni 9-ah a sal la chhuah loh, hmeichhe naupang kum 8 mi chu a chhuah leh ta a ni. Chief Commissioner thusawi han sawi chhawng leh ila, ‘Kan expedition tum pawimawh ber, Chengri phai runa sal mante chhuahtir chu inhnial buai leh thisen chhuah awm lovin an vaiin chhuahtir vek an ni, tiin kum 1890, July ni 19-ah India sawrkarah report a ziak a ni’
“February ni 4-ah Daly-a chuan Aizawl tlang a chuan a, kulh a sa nghal a. Chu hmun chu an sipai inkulhna hmun nghet atan a ṭha hle a ti. Chu hmun chu Lushai Hills District headquarters a ni zui ta nghe nghe a ni. February ni 8-ah chuan Aizawl aṭanga mel 16-a hla, tun hnua Tachhip khua ni ta aṭanga hnaite Lianphunga khua panin Daly-a chu a chhuak ta a. Lianphunga chu kawmin a hriat duh ang ang a zawt a, mahse a man nghal lo. Ni thum hnuah Colonel Skinner-a leh Northern Column-te an lo thleng ve a, Daly-a chu sipai hotu lo thleng thar thuhnuaia awm tur a nih angin Lianphunga chungthu chu Colonel Skinner-a kutah a hlan fel ta a.
Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah Lianphunga chanchin sawi chhunzawm kan tum ang.