Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 247: Lianphunga an man ta

Kar hmasa khan Lianphungan Chengri phai a runin nghawng a neih dan kan sawi kha a ni a, kha kha kan chhunzawm ang.

Suakpuilala fapa Lianphunga leh a nau Zahrawka ten Chengri phai kuam an zu run thu kan sawi lai hian an zuk run kum hi ziah dan chi hnih a awm a, pakhat zawk chu kum 1888, January thla tih a ni a (Suhas Chatterjee, Mizo Chiefs and Chiefdom, phek 131). Suhas Chatterjee hi historian ṭha tak mai, Cachar College-a Principal lo ni tawh a ni a, vawi duai lo chu phone-in kan inbe tawh a, a inah zu lenchilhin thil tam tak ka zu zawt tawh bawk a. Zoluti nu chanchin te, Winchester-a nena Sylhet-a Pastor kuta inneih an nih thu te pawh min lo hrilh hi a ni a. Rev. Zairema te, B. Lalthangliana leh Revd. Chuauṭhuama te chuan Zoluti hi Winchester-an Meitei nu laka a sawn niin an lo ziak tawh a, a dik ngei em tih fiah nan Tarapur-ah leh Lala Bazar-ah te kan zu zirchiang tawh a. Zoluti nu chanchin ziaktu Meitei pa pawh a inah kan zu lenchilh tawh bawk a. Zoluti nu Meera-i chanchin te min hrilh a, a tleirawl laia a thil tawn leh Wichester-a nena an intawn dan te chu ngaihnawm tak a ni. Zoluti hi Meitei sawn ni lovin, Winchester-a fanu, kum 5 mi a nih laia a pain Scotland rama Elgin khuaa lehkha zirtir tura hruai haw a tum laiin Alexandrapur thingpui huan run kha a lo thleng ta a ni. Zoluti leh a nu chanchin chu duh tawk ila. Engpawh ni se, Suhas Chatterjee-a hi mi thil chik mi a ni tih ka hre chiang a, mah se, Chengri phai run kum hi a ziak dik lo tlat mai. A ziah hi lachhawng an awm nual lehnghal. Kan sawi tawh angin Chengri phai run thua kan thu lakna hi ‘The Lushai Hills: Culled from History of the Frontier Areas Bordering on Assam from 1883-1941’ tih bu Sir Robert Reid-a ziah, phek 11 a ni a, a dang leh chu ‘History of The Assam Rifles’ tih bu, Colonel L.W. Shakespear-a ziah, phek 87 kha a ni. Anni hian kum 1889, January an ti ve ve a, Shakespear-a chuan January ni 6-ah, “Tlabunga aṭanga Haka, Chin Hills inkar kawng chu mel 5 sial zawh a ni a, Lushai Expeditionary Force sipai rual chu Tlabung an thlen khawm kim hmain Chengri phai run thu chuan Rangamati khua a barakhaih ta a” tiin an run ni tak a sawi lang lo va. January ni 6 hnu lawk a ni tih erawh a hriat theih e. Reid-a erawh chuan, “Kum 1889 January ni 8-ah Lianphunga khua mi 600 velin Chengri phai an run” tiin chiang takin a ziak a ni. Reid-a hian L. R. Forbes, Chittagong Hill Tracts-a Deputy Commissioner-in kum 1889, February ni 26-a report aṭanga a ziah chhawn a ni.

Kan sawi tawh ang khan Lianphunga hrem turin a siruk lain British-ho an lo thawk ta a, kum 1890 February ni 4-ah Silchar lam aṭangin Daly-a ho lo chhuak chuan Aizawl tlang a rawn chuan a, kulh a sa nghal a. Lushai Hills District headquarters-ah hman zui a ni ta a, Mizoram chu Assam hnuaia District a nih hnu te, UT leh State a nih hnuah pawh sipai hmunpui a la ni ta zel a. Kum 2025-a Assam Rifles-in Zokhawsang Zemabawk lama an insawn hma zawng chu kum 125 lai an ṭhut ta a nih kha. Daly-a chuan February ni 8-ah chuan Aizawl aṭanga mel 16-a hla, Lianphunga khua panin a chhuak ta a. Liangkhaia chuan, “Daly Sap chuan, ‘Lianphunga khua chu ka va thleng reng reng ang, tu khua mah ka tlawh lo vang, dai kiang kawng mi siam ula, khaw dang chu ka hel zel ang e’ a ti a. Khaw dang tlawh lovin Lianphunga khua chu a va thleng a... Lianphunga nen chuan an inbia a. Daly Sap chuan, ‘Chhim Vai nen heta intawhkhawm hi kan intiam a ni a, lehkha hi va pe ula, in kir leh mai dawn nia’ a ti a, Mualṭhuamah sawn an va pe a. Chhim Vai chu kir mai ahnekin rang deuhvin an lo kal ta phut mai a, Lianphunga khua chu an tlan darh ta a. Lianphunga chuan a Tuikuk run chu, ‘Sawrkar khua leh tui an ni tih ka hre lo va, Rengpui lal ram emaw ka ti a, ka run mai a ni a, kan rammutna pangngai a ni si a, Sawrkar pawi khawih ka ni tih ka hre lo ve’ tiin thupha a chawi a,” tiin a ziak. Daly-a chuan Lianphunga thupha chawina leh a thu leh hlate a ngaihthla a, man pawh man lovin ṭha takin thu a sawipui a, Mizote chuan Daly-a leh Lianphunga hian inremna an siam niin an ngai a ni.

Chutianga Daly-a nena ṭha taka thu an sawi theih chhan hi B. Lalthangliana chuan, “Political Jemadar Shib Charan-an man an tum loh thu a tiam vang a ni a, an thutiam a bawhpelh duh loh avangin a (Daly-a) chuan man ta lo reng a. Colonel Skinner-a lo thlen huna inpe turin a ti a, a nunna zuah a tiam bawk. Mahse, Colonel Skinner-a hote chu an beisei aia hmain an lo thleng a, mipui an chiaia a, Lianphunga pawh a insaseng ta a, an man ta lo a ni,” tiin a ziak (Mizo Chanchin, phek 521). F. Lalremsiama chuan Lianphunga khua chu laipuiin vawi eng emaw zat an kah hnuah an tlanchhe ta niin a ziak (Mi Lu lak leh Vai Run Chanchin, phek 134). Lianphunga pawh a hak lai nen ramhnuaiah a tlanchhe ve ta a, a rohlu, ṭhi leh dar te chu a chan ta vek niin an sawi. Lianphunga khua chu siapiho chuan an hal ral vek a, Lianphunga chu ramhnuaiah an umzui a, mahse an man thei lo. Colonel Skinner-a leh Daly-a chuan Aizawl an pan a, sipai eng emaw zah hruaiin Marliana chuan Lunglei lam an pan ta bawk a ni. He Vailian hian an tum ber Lianphunga an hrem avangin ti tha thawkhatah an ingai a, kum 1890 March thlaah Colonel Skinner-a leh Daly-a chuan Aizawl an chhuahsan a, April ni 16-ah Clacutta an thleng thla ta a ni (B. Lalthangliana, phek 522).

Tichuan Mizoram Bawrhsap hmasa ber Hmaireka (Captain H. R. Browne) a lo chhuak ta a, kum 1890 May thlaah a lo thleng a. Bengal leh Assam Sawrkar hotute thu zawmin Mizo lalho chu a ko khawm ta a. Kum 1890, June ni 14-ah chuan Aizawl Civil Hospital piah tlang, Babu tlangah chuan Suakpuilala thlah lal 15 te chu an lo kal a, an khuate leh pasalṭha rual 1000 zet an tling niin an sawi. Chuta lal lo kal te chu Kalkhama Sailo Sentlang lal, Lianphunga Sailo Lungtian lal, Sailianpuia Sailo Ṭuahzawl lal, Thanruma Sailo Tanhril lal, Liankunga Sailo Mualvum lal, Hrangkhupa Sailo Hmunpui lal, Lalhrima Sailo Muthi lal, Lalsavuta Sailo Thilthek lal, Thanghulha Sailo Lungmuat lal, Ṭhaliana Sailo Durtlang lal, Lalluaia Sailo Reiek lal, Hmingthanga Hmunphiah lal, Liankhama Zawlnghak lal, Thawmpawnga Hualngohmun lal leh Tulera Khawchhete lalte niin Isaac Zolianan a ziak (Kanghmun Lalram, phek 16-17).

Heta Hmairekan a koh khawmte leh thupek a tihchhuahte chu kan sawi tawh avangin tun ṭumah chuan kan sawi tawh lo vang.

Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah Lianphunga chanchin sawi chhunzawm kan tum ang.