Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 248: Lianphunga khua Lungtian
Kar hmasa khan Lianphungan Chengri phai a runin nghawng a neih dan kan sawi kha a ni a, tun ṭumah chuan Lianphunga khua Lungtian kan sawi chhunzawm ang.
Kan sawi tawh ang khan Lianphunga hian Parvatui aṭangin Lungtian tlang a chhak zuan a, heta a awm lai hian Chengri phai a unaupa Zahrawka nen an zu run kha a ni a. Chu chuan Vailian hring chhuakin kum 1890-ah police lal Daly-a chuan February ni 8-ah Aizawl aṭanga mel 16-a hla, Lungtianah Lianphunga chu a va chhuahchhal ta a nih kha. A hnu ni thum lekah Colonel Skinner-a te kha an lo thleng a, Lungtian chu an hal sak vek a, a khuate pawh ramhnuaiah an tlan darh zo ta a, Lianphunga ngei pawh a tlan bo ta a nih kha. Lianphunga tlan bona ram hi tumahin an ziak lo va, a unaute khua a pan nge ramhnuaiah a inkulh ta mai kan hre lo. Kan hriat leh chin chu Bawrhsap Hmairekan Kum 1890 June ni 14-a Suakpuilala fate leh a thlah dangte ko khawm a, an chungthu a relsak kha a ni a. Khatah khan Suakpuilala fate zingah lal lian zual Kalkhama leh Lianphunga hi an tel a, Sailianpuia leh Thanruma pawh an tel a nih kha. Bawrhsapin Mizo lalte chungthu a relsak dan leh a nghawng lam chu hetah chuan kan sawi tawh lovang.
Lianphunga khua Lungtian hi tuna Tachhip khaw hmun hlui hi a ni a, Tachhip ramah hian Lungtian khaw hmun hlui, Lungtian tlang an tih chu a awm a. Tachhip khaw mi Zonuna, Mission Veng Newstreet-a Computer dawr neitu chuan, “Lungtian tlangah hian khaw hmun hluiah bel keh them te pawh an laichhuak,” tiin min hrilh a ni (4.2.2026-a inkawmna).
Government T. Romana College chuan Tachhip khua hi Adopted Village atan an nei a, chuta an zirna chu kum 2019 khan an chhuah a. A bu hmingah Tachhip, An Inter-Disciplinary Research Study of Tachhipa Village tiin. Chu lehkhabu chu ṭanchhanin a khaw chanchin tlem kan sawi dawn a ni. Tachhip tih hming Dawnho ṭawngin ‘lung tian’ tihna a ni a, chu lung intianna hmun chu tuna Tachhip leh Aibawk inkarah hian Tachhip ram chinah a la awm a. Aibawk khua pawh hi hman laiin Dawnho awmna khua a nih avangin Aibawk tih hming a pu a ni. Hei lo pawh hi Tachhip khaw hming put chhan nia sawi a awm nual a, chung zinga pakhat han sawi leh ila. Lal nunrawng tak tia kan pi leh puten an lo sawi ṭhin Sibuta kha Tripura ram aṭangin Tachhipah a lo chho va, a dam lai lung phun a tum ta a. Khaw bul lawka ‘Bangla tui’ an tih an tih lui te aṭang chuan lung lian tak mai hi a khuate an laktir a. Khaw chunga Sakhan Tlang an tihah chuan phun a tum ta a, phun tura an zawn lai chuan an khaw upain, “Khitah chhipah, tah chhipah..,” tiin tlangvalho lung zawn chu a lo fuih sauh sauh a. Chuvangin, Tahchhip, Tachhip tih hming hi khuain a lo pu ta a ni.
Tachhip khaw hming put chhan chu a eng pawh lo ni se, an lal hmasa ber nia an chhal Sibuta chanchin hi mak leh ngaihnawm ta a ni a. Tachhip khua a din hun hi kum 1790 vel niin an ngai a, ṭhenkhat chuan kum 1770-ah Tachhip khua a sat a, kum 1774-ah a farnu darlalpuii chu se chhunin a chhun hlum nia sawi a ni bawk. Ziaktu ṭhenkhat chuan Tripura rama Sakhan tlang aṭanga lo chho ni lovin, Tachhipa a awm lai hian a ram chu sakhan tlang thlengin a zu hauh niin an sawi a. Tachhipa a dam lai lung a phun hnu lawkah hian a dam lo va, rei vak lovah a thi zui ta niin K. Zawla chuan a ziak a. Liangkhaia chuan Sibuta chu Tripura aṭanga lo chhuakin Tachhipah a thi a ti bawk. Sibutan Tachhip tlang a luah hi a chiang a, heta ṭang hian Tripura rama sakhan Tlangah a chhuk nge khuta ṭang khuan a lo chho zawk tih hi sawi pawlh ve reng a ni a, British lamin an lo ziah danah pawh Sibuta chu Tripura Reng lal hnuaia lal, chhiah chawi niin a lang a. Khaw lian tham tak a din a, lal thawm na tak a lo ni ta a. A nunrawn avangin a khuate chuan an pem san hlawm thu leh Tripura rama a tlang tlak tak loh tak avanga Mizorama lo pem ta niawmin kan pi leh puten an lo sawi ve bawk a. Chutianga han chhut leh kan Mizo chanchin ziaktu hmasaten Tachhipa thi ang a an sawi hlawm avangin Tripura aṭanga lo lut hi a nih zawk hmel a, pawm a nuam zawkin a lang.
Sibutan Tachhip a luah hun lai nia an sawi hi kum 1770-1790 vel hi a rei tawh hle mai a, kum 1874 vela Lianphungan a luah ve hun aṭanga chhut chuan kum 100 emaw lai a lo liam hman tawh a ni. Chutiang chuan khaw hmun ngai hi lal ropui tak tak pahnihin kum 100 emaw inkar dana an lo luah tawh avangin Luangtian kha hmun hluia bel keh them an laihchhuah te pawh kha tu sulhnu zawk nge tih chhui a awm lo va, tu zawk zawk pawh hi an ni thei awm e. Chutiang chuan he khaw hmun hi an lo luahna a rei tawh hle mai a, mei mit lova luah ngar ngar lam chu a ni lo na a, Mizorama khaw hlui ber zinga mi a ni tih erawh kan hrethiam mai awm e. Sibutan he khua a sah tan aṭanga chhutin kum 250 chuang a ni tawh a, British-in min awp chin aṭanga chhutin Aizawl hi kum 140 dawna upa a ni ve tawh a. A luah hmasa ber nia kan hriat Lalsavunga aṭanga chhut chuan kum 200 chuang a ni ve tawh bawk a ni. Aizawl aṭanga chhim lam Hlimen te, Hualngohmun te leh tuna kan sawi mek Tachhip te chu an upa zawk vek a ni. Lungtian kan tih leh Tachhip kan tih pawlh mawlh mawlh pawhin khaw khat, hmun hlui leh hmun thar a ni tih kan lo hre zel dawn nia. Tachhip khua hi luah a nih hma pawhin tuna Tachhip ram chhungah hian Sawnngek ram te, Riltui leh Zawlpal ram te pawh luah a lo ni tawh niin Tachhip khaw chanchin zirchiangtu T. Romana college chuan an sawi.
Lungtian khua Lianphungan a luah lai hian Mizorama thil thleng chhinchhiah tlak tak thleng a awm a. chu chu Chhak leh Thlang Indo an lo tih kha a ni a. Pathian zarah kan dam ang a, he indo chanchin hi ziah kan la tum ang.
Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah Lianphunga chanchin sawi chhunzawm kan tum ang.