Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 249: Lianphunga kha Mizo lal zinga silai ngah ber a ni em?

Kar hmasa khan Lianphunga khua Lungtian chanchin kan sawi kha a ni a, silai ngah ber lal a ni em tih kan sawi chhunzawm ang.

Kar hmasa lama kan sawi tawh Govt. T. Romana college chuan Tachhip hi an khaw zir bing a ni a, an lehkhabu chhuah ‘Tachhip’ tihah chuan Dr. Lalthanliana ziah Mizo Chanchin ami lachhawngin, “Lianphunga khua Lungtian chu in 5000 an ni a, silai 100 an nei,” tiin an ziak a ni (phek 8). Heti taka in tam hi a awih a har deuh a, in sangkhat, sanghnih pawh ni se, tam tak a ni. In sangnga chu tam tak a ni a, chhungtinah mi 5 zel awm anga chhutin mihring 25,000 zet an awm tihna emaw a ni dawn a. Dr. Lalthanliana hian in 500 tih turah bial pakhat an belh palh ang a, chu chu T. Romana college hian an pawmpui ta mai a ni ang em aw, a tih rum rum theih a ni. Kum 1901 chhiarpuiah khan Mizorama mihring awm zawng zawng chu 82,434 a ni a, he chhiarpui hma lam kum 26 vela Lungtian khuaa mihring awm zat chu Mizorama pumpuia awm zat zaa sawmthum chuang an ni tihna a ni ang. Chutiang chu Tachhip khaw chanchin inziah dan chu a ni a, pawm dan tur hriatthiam a har deuh awm e.

Lungtian khuaa in awm zat leh mihring zat lam chu duhtawk ila, Lianphunga hian silai 100 lai nei nia sawi hi a ropui hle mai. Khaw khata silai 30, 40 chu khang hun lai khan intihtheihna tham a ni a, sum leh paia hausa tak, phai Vaiho hnen aṭangin emaw, British hnen aṭang leh Burma lam aṭang emawa lei thei an awmin a lang lo. Tangka an la nei lo va, tangka thir an hmanna ber chu silaimu atana chhunah a ni. Lianphunga hi Suakpuilala fapa zinga huaisen leh chak ber a ni mai lo va, kum 1890 September chhunga Zalen nana British do runpuiah khan a meizang hlaptu ber zinga mi a ni. Lianphunga tluka ṭum khata phaitual runa mi that hnem an la awm ngai lo va, awm pawh an awm leh tawh lo a ni. Chengri phai a run hian kan sawi tawh angin a nau Zahrawka nen an ni a, khaw 24 a halsak a, chutianga rapthlak chuan tumahin phai Vai an run ngai lo. Kum 1871 January aṭanga March inkara Ngursailovan ‘Phaitual Runpui’ a huaihawt khan Mizo lal ropui tak tak Bengkhuaia leh a unau Sangvunga, Lalburha nen khan Mizoram chhunga lalte chu an ni a. Tripura ram chhungah Reng lal hnuaia Mizo lal Ngursailova te, Hrangvunga leh Lalhuliana te an nih kha. He mi ṭuma an phaitual runpuiah hian khua leh sipai ralven buk te, police hmun leh thingpui huante an bitum kha a ni a, chutianga khua leh hmun 22 chu thla thum chhung hian an run a ni. He phaitual runpui hian nghawng pawh a nei nasa ngang mai, Vailian hmasa kha a hring chhuak a ni. Lianphunga te unauvin Chengri phai khaw 24 an halsak a, mi 100 chuang an that a, sal 91 emaw lai an hawn kha chu ṭum khata phai tual runah chuan a nasa ber leh rapthlak ber a ni. Kan sawi tak ‘Tachhip’ tih buah chuan Lianphunga hian Chengri phai a run vak hma hian kum 1887 khan Tripura tlang ram an run a, mi tam tak an that a, sal tam tak a lo hawn tawh a ni (phek 8).

Kum 1871-1872 Vailian hmasa ber tia kan vuah takah khan Silchar lam aṭanga hmar lama lo lutte kha General Bouchier-a ho an ni a, Manipur aṭangin Tuivai kanin Vanbawngah an lo lut a nih kha. Suhas Chatterjee-a chuan Kalkhama leh Lianphunga hian kha Vailian kha an lo pui a, ram chin lo thlithlaisak leh Mizo lalten lo beihlet an tum dan lo hrilh zel turin an khuate an hruaitir niin a ziak a. Chubakah, Civil officer Edger-a khan Lianphunga leh Kalkhama te hian Vailian chu thawhpui angin lang mah se, rinhlelhna nen a en a, an thusawi zawng zawng a pawm sak lem lo niin a ziak (Mizo Chiefs and Chiefdom, 1995, phek 131). Hei hi a dikin a lang. Kum 1871-1872 Vailian hi Suakpuilala khan a lo do lo va, British chuan an lamṭang a nih avangin an tum ber pakhat Zoluti laklet dan tur ruahmanna an siam hma pawhin Suakpuilala hi lo ngaihven turin an lo be chamchi tawh a ni. Chutiang chu thil awm dan a ni a, Suakpuilala hi Edger-an kum 1870 khan sa ui a lo tanpui tawh kha a ni a, chuvangin a fate pahnih Kalkhama leh Lianphungan Vailian an lo pui a nih pawhin a awm viau a ni.

Lianphunga chanchin bikah lo let leh ila. Dr. Lalthanlianan silai 100 lai mai nei nia a lo ziah, T. Romana college pawhin a dik nia ringa an ziah chhawn ang hi a nih chuan Mizo lal zinga silai ngah ber a ni ang tih a rinawm a. Isaac Zoliana chuan, “ Lianphunga Sailo titi tui ber chu indo a ni a, ‘Nak khing hniha do neih reng loh chu mut a tui lo’ a ti ṭhin. Sailo lal zinga silai ngah ber a ni a, a tuak dan a thiam riau mai a. Sairang thlang Changsil Bazarah Vai dawrkai, Mizo ṭawng thiam lo hi a awm a. Zaizirin an inbe ṭhin a, kum khat hnu lekah chuan Vai chuan Mizo ṭawng a thiam ta hle mai a. Chu Vaipa nen chuan duhzawng inthleng tawnna thu an thlung ta a, chu chu Mizo sawi dahan ‘sidah’ an ti a. Kumtin pawnpuite thar 10 leh saingho 10 Vai dawrkai a pe ziah ang a, ani Vai dawrkaipa chuan silai pakhat a pe ziah thung dawn bawk a ni. Hetiang hian silai tuak dan thar a hre chhuak a, chuvang chuan in hnuaiah zenching an thlawr tluk tluk a. Sai ram chhuah nan leh Vaiho run nan ren miah lova hman tur a ngaihtuah a ni. Chutiang taka silai a tuak chak avang chuan in 300 leh ni mah se, tumah a do huphurh lo va ni. Mikhual lo kal se a ina lengah a sawm a, an haw dawn chuan banglai chhunga a silai thuhruk chu a entir ziah a. An haw hnuah Sailo lalte an hrilh ṭhin a, lal dangte hian do rualah an ngai lova ni. Lianphunga Sailo Kanghmun tlanga a lal chhung hi kum 1865 leh 1869 inkar a ni. Kum 1870-ah Parvatui a sat leh a, Parvatuia a awm lai hian Tuikuk a run a, salah a man bawk a. A pa Suakpuilala chuan Lungtianah chho turin a tir a, kum 1874 hian Lungtian tlang a awp ta a. Kum 1889-ah Chengri phai Vaiho a run ta a ni.” tiin a ziak a (Kanghmun Lalram, phek 14-15).

Kum 1890-a Zalen nan British do runpui a lo chhuah a, Kalkhama leh Lianphunga te unau huaihawta Aizawl leh Changsil kulh an beih chiam avang khan Bawrhsap Hmaireka thlaktu Lalmantua khan Kalkhama hi silai 40 a chawi tir a, Lianphunga hi silai 19 a chawitir a. Liankunga chu silai 30 chawitirin Sailianpuia chu silai 25 a chawitir bawk a (Collection of Some Interesting Correspondences of Mizoram, phek 12-13). Hetah hian Kalkhama hi Bawrhsapin silai 40 lai a chawitir hi a uiawm tham hle mai, British hnawhchhuah tuma an beih vaknaa an hotupa ber a nih vang a ni awm e.

Eng pawh ni se, Lianphunga hi Mizo lalte zinga silai ngah ber a ni, tih hi an lo sawi dan a ni a, silai tuak dan a thiam bakah phaitual a run zing a, chung aṭanga a hawn hi eng emaw zat chu a ni ang tih a rin theih bawk a ni.

Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah sawi chhunzawm kan tum ang.