Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 250 : Sibuta

Kar hmasa khan Lianphunga khua Lungtian chanchin kan sawi a, silai ngah ber lal a ni em tih kan sawi chhunzawm kha a ni a, tun ṭumah chuan Tachhip lo awp tawh lal Sibuta chanchin sawi kan tum ang.

Sibuta hi lal ropui tak, nunrawng tak niin kan pi leh puten an lo sawi tawh ṭhin a. A lo awm tawh ngei a ni tih lantirtu ber chu ‘Sibuta lung’ hi a ni a, Tachhip khaw bul lawka Bangla tui an tih tak aṭang hian lung lianpui a khuate a zawntir a, Sakhan tlang chhipah a phun ta a ni. Titia an sawi dan chuan lung an phun dawn hian mikhual pakhat a phun hnantir a ni. T. Romana college-in an zir chiannaah chuan Sibuta hian Tachhip khua hi a lalna hmasa ber a ni a, kum 1790 vel emaw a aia hma deuh emawah he khua hi a sat a ni (Hei hi B. Lalthangliana bu Mizo Chanchin, 2014, phek 165 aṭanga lak a ni). College-in P.C. Vanlalhruaia an kawmnaah chuan Sibuta hian Tachhip tlang a luah hun hi kum 1770 a ni a, kum 1774-ah a unau Darlalpuii rawng takin a that niin a sawi, an ti a. College-in an zir zelnaah ziaktu ṭhenkhat chuan Tachhip aṭang hian Tripura rama Sakhan tlang thleng khuan a awp niin an ziak a, hei hi chu awih a har deuh awm e (Tachhip, phek 5). Kan sawi tawh angin K. Zawla chuan dam lai lung a phun hnu lawkah Tachhipah a thi a ti a, Liangkhaia pawhin Tripura aṭanga lo chhovin Tachhipah a thi, a ti bawk.

Eng pawh ni se, Sibuta chu Tripura-ah leh Mizoramah a lal a ni tih chu chiangah ngai ila, Tripura aṭanga lo chhuak nge Mizoram aṭangin a chhuk thla zawk tih hi han zir chiang deuh dawn ila. Chhui zau ber nia kan hriat B. Lalthangliana chuan, “Tripura rama Mizo hnahthlakte zinga lalah chuan Sibuta hi a lian deuh berin a lang a, a thawm pawh a na ber nghe nghe... Sibuta chuan thlang a tla ta zel a, tuna Tripura ram chhung Sakhan tlang a thleng a,” tiin (Mizo Chanchin, phek 165). Kum 1790 velah Tachhipah a lal hnuin thlang a tla ta a ni a, kum 1800 hma deuhin Sakhan tlang a lutah ngai ila. Tripura-a a awm hnu hian a inchhek lian hle a ni ang, Alexander Mackenzie-a chuan in 25,000 a nei niin a ziak a (The North East Frontier of India, 2008, phek 290). Kar hmasa lama Lianphunga khua in 5000 lai neia Dr. Lalthanliana ziah kha tih sual palh, zero pakhat belh palh a ni ang a, 5000 ni lovin in 500 a ni zawk ang, tih kan sawi tawh ang khan Sibuta khua in 25,000 lai nia Mackenzie-a ziah hi in 2500 zawk a ni awm hle mai.

Sibuta hi lal ropui ve tak chu a ni ngei ang, hnam hrang hrang hian an thlahtuah an pawm hlawm a ni. B. Lalthangliana ziah hi han chhunzawm ila, “Rawiteho chuan, ‘Sibuta hi kan thlahtu a ni a, sial anga mihring a chhun avangin kan chi hi kan rawih tulh tulh a, kan tlem tial tial a ni’ an ti a. Saivateho pawhin, ‘Kan thlahtu bul Sibutan khuangchawi nan mihring a hman avangin kan tan khuangchawi a thiang ve tawh lova, khuang kan chawi phawt chuan kan chhung zinga a ṭha ber an thi zel ṭhin’ an ti bawk” tiin a ziak a. Darlong khawpui ber Darchawi khuaa an lalte pawh Thangura thlah kal zel, Sibuta thlah niin an insawi, a ti a, Rivung hnam nia sawi pawh a awm bawk., a ti a ni (Mizo Chanchin, phek 158-160). Hnam hrang hrang thlah pawlh a nih a, a nu leh pa te, a pi leh pute chu Mizo thlah hnam hrang hrang an nih pawhin mipa lam chauh hi thlahtu inchhui nan kan hmang a. Pi leh pute thawnthu sawi emaw, an titi emaw hi chhuan tam tak a lo liam leh hnu chuan hriat dan leh sawi chhawn dan a dang thei hle a, Sibuta hi eng hnam nge a nih hi sawi dan hrang hrang awm pawh hi inhlanchhawn dik tawk lo a ni awm e.

Ziaktu hrang hrang zingah kan thiampuipa B. Lalthangliana sawi dan hi pawm a nuam berin a lang a, chu chu lo sawi ila. “... keini chuan zau deuh leh ngun zawka kan zirin Palian ni ngeiin kan ring a ni. Lal thlahtu bul Zahmuaka fate zinga pahnihna Paliana hi Ṭiau chhakah a lal tawh a, Khuanglungah a indang nghe nghe a. Paliana chuan Lianpuia a hring a, ani pawh Ṭiau chhakah a lal tawh a. Ṭiau an kan hnuin Khuangleng bulah khua a din leh a, a hmingah pawh ‘Lianpui’ a pu hlen ta a. Chumi hnuah Dungtlangah Pu Buara te, Huliana te nen an awmho a, in 3000 lai an tling nia sawi a ni. Dungtlang sangthum hun hi kum 1670-1680 vel a ni mai thei. Tichuan, thlang an tla zel a, Lianpuia hian fa a nei lo va, fanu pawh pakhat chauh Darlalpuii a nei a ni awm e. Chuvangin, fapa atan naupang tê a nih laiin Sibuta hi a la taa sawi a ni. Ṭhenkhat chuan Darlalpuii pa sawn a ni e, an ti a, ṭhenkhat dang lehin Darlalpuii pa sal man an ti bawk. A dik ber kan hre pha tawh lo va, thil chiang deuh hlek chu Darlalpuii pa chhungpui fa zawng a ni lo ngei mai. Sibuta hi eng chi tepeng chiah nge a nih kan hre lo na a, Palian chiah sa a phun ni ngeiin a lang. Chuvangin Palian chia sawi hi a pawmawm ber ti ila, a sual awm lo ve. Hla hluiah pawh hetiang hian kan hmu a: Tuahthing kung hi tual hmai hawih i ti, Zai i rem dar thir nen Palian chhung inah. Hei hi Darlalpuii sial anga a chhun chungchang an phuahna a ni a, Palian hnam a nihzia a tichiang hle a ni,” tiin a ziak (Mizo Chanchin, phek 164).

Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah Sibuta chanchin hi sawi chhunzawm kan tum ang.