Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 250: Sibuta 2 Darlalpuii sial anga chhunna Sakhan tlang
Kar hmasa khan Tachhip lo awp tawh Sibuta chanchin kan sawi ṭan kha a ni a, tun ṭumah chuan a farnu Darlalpuii sial anga a chhun hmun kan sawi ang.
Liangkhaia chuan, “Huliana kha Arthlawr vela a awm laiin Sibuta Tachhip velah a awm. Ṭhenkhat phei chuan thlang lam atanga lo chho ni tawh awmin an sawi a; mahse kan hre chiang thei lo. A lal nasa em em a, Darlalpuii nula hmeltha tak, ama farnu ngei sialah a chhun, an ti. Palian-ho hi an lal a na ber a ni awm e. Mi kephah chungah te ngawt hian fei sawh phun an ching a, an ti,” tiin a ziak a (Mizo Chanchin, 2002, phek 85-86).
Kan sawi tawh ang khan Sibuta hi lal nunrawng tak niin kan pi leh puten an lo sawi ṭhin a. Liangkhaia hian lung a phun dawn hian Pawih sumdawng lo zin chu a mantir a, a dam lai lung phun tih ngheh nan a phun hnan niin a sawi a. Sibutan ‘damlai lung’ a phun duhna tak chu Tachhip tlang chhipah a ni a, mah se, a khuate hian an lung zawn chu a rih tham em avangin tlang chhip an thlen zo lo va, nasa taka a vau chung pawhin an thlen zo ngang lo va. A duhthusam ni lo mah se, a khuaten an zawn thlen theih chinah hian a phun ta a, an phunna hmun chu Liangkhaia chuan Aizawl aṭanga mel 13-ah a ti a, B. Lalthangliana chuan Aizawl aṭanga km 22 vel, a ti a, tun thlenga hmuh theihin a la din reng a vangin miin an la tlawh fo a ni. Sibuta lung phun hun lai hi Liangkhaian ‘Kum 1794 vel lai ni tur a ni’ a tih leh B. Lalthanglianan ‘Tachhip vela Sibuta lal hun hi kum 1790 vel a ni awm e’ a tih hi la kawpin kum 1794 hi Sibuta damlai lung phun hunah pawm ila, a ṭha awm e.
Vawiina kan sawi tum ber Sibuta hian Darlalpuii hi khawi hmunah nge sial angin a chhun tih hi a ni a. Kan sawi tawhah khan T. Romana college-in Tachhip khaw Middle sikul zirtirtu P.C. Vanlalhruaia an kawmnaah chuan Sibuta hian Tachhip tlang a luah hun hi kum 1770 a ni a, kum 1774-ah a unau Darlalpuii rawng takin a that niin a sawi, an ti a. Hei hi chu a hma deuh awm e, dah ṭha ta ila.
Sibuta hi Tripura ram aṭanga lo chho va, Tachhip tlanga thi ta anga sawi hi pi leh pute titi pakhat a ni ve reng a, K. Zawla leh Liangkhaia pawhin Tachhipa thi angin an ziah kha. Mahse, hei hi a dikin a lang lo. B. Lalthangliana chuan, “Zahmuaka fa Paliana leh Paliana fapa Lianpuia hi Ṭiau chhakah an lal tawh,” a ti a. A sawi zelnaah Khuangleng bula Lianpui khua pawh hian Lianpuia hming a chawi. Dungtlangah lo chhukin chuta ṭang chuan thlang tla zelin fapa a neih loh avangin Sibuta hi a fa lak a ni, tiin a ziak. Pi leh pute sawi danin Lianpuia thih hnuah fapa a neih loh avangin Sibuta chu lo lal ta a ni. Lianpuia thihna khua chu kan hre zo tawh lo va, Dungtlang leh Tachhip inkar vel hi pawm mai a ṭha awm e. Lianpuia fanu chu Darlalpuii a ni a, fa dang a neih kan hre lo.
Sibuta lal hun lai hi kan sawi tawh angin kum 1790 lai vel kha a ni a, a lal ṭan kum chu hemi hma lam hi a ni thei ang. Darlalpuii sial anga a chhun hun leh dam lai lung a phun lai hi hun khata ngai an awm a, mah se, sial anga a chhun hun hi chu kum 1800 lam a ni thei ang, kan ti a ni. Tachhip aṭangin a thlang tla ta zel a, Tripura rama Sakhan tlangah khua a zu sat a, chuta a awm lai chuan a inchhek lian ta zel a. Lal thawm na tak a nih avang leh a intih ropui thiam avangin khua pawh a ngah ta hle a ni awm e. Zairemthanga ziah dan chuan Tripura rama Sakhan tlanga a awm lai hian Sibuta hian Darlalpuii hi sial angin a chhun niin a ziak a (Tripura Mizo History, 1992, phek 13). Hei hi B. Lalthangliana pawh hian a pawmpui a, keini pawhin dikah kan ngai.
Sial anga mihring chhun awm chhun hi Darlalpuii chauh hi a ni awm e, lal mak leh sual deuh te chanchin dangdai tak tak kan hriat zingah pawh sial anga chhun em zawng mi dang kan hre lo a ni. Chutiang taka Sibutan a farnu anga a en Darlalpuii sial anga nunrawng taka a chhun hlum chhan hi lo sawi hmasa ila. Darlalpuii hi Lianpuia fanu mal niin a lang a, a unaute chanchin tuma ziak kan hmu lo va, pi leh puten pawhin thawnthu sawia sawi engmah kan hre lo. Fanu mal duata an duat laia a pain a fahrin pawh ni lo, mipa naupang a faa a la ta chu thik namenin a thik lo va. Mizo pa rilruah fapa hlutzia a hre chho ve zel a, a pa thih hnua a rokhawmtu tur, a pa hnungzuia la lal tur a ni tih a hriat avangin Sibuta chu naupang tê a nih lai ata Darlalpuii hian thikna avangin a duat lo mai ni lovin tihduhdah lamah a ramṭang ta a ni.
Lal fanu Darlalpuiin naupang mai Sibuta chu a tirethei hle ṭhin a, chi hrang hrangin a hrem ṭhin a. Thirkhaia a vih hial changte pawh a awm ṭhin niin B. Lalthangliana chuan a sawi. Ṭum khat pawh Darlalpuiin a tihduhdah em avangin Sibuta chuan, “Darlalpui, heti em chuan mi nghaisa suh, a hrehawm em mai. Zangkhua a la bungbu thei a nia,” a ti hial a. Hun a lo kal zel a, Lianpuia thih hnua Sibuta lo lal chuan Darlalpuii chunga phuba lakna hun remchang a zawng zel a, a lal tirh lamah ni lo, a intihropui hnua hun remchangah dangdai taka thah a tum ta a. Sakhan tlang lama a thlangtlak hnuah he tlanga a awm lai hian phuba chu a la ta a ni. Darlalpuii nu ṭah hla hi han thlir ila:
Sakhan tlang khi lam ka en,
Ka tuai duhlai Darngovi sial ang a tlukna,
Darlal ka vapual, ka se chal,
Sibutan sial ang a chhun che maw!
Zairemthanga chuan Darlalpuii nu chuan a fanu sial anga Sibutan a chhunna khua chu a chhuahsan a, hmun hla lo te, Tuaisen tlangah a khawsa a. Tuaisen tlang aṭang chuan Sakhan tlang chu ‘khi’ tih tur a ni reng a, chhoh thlirin a lang chiang em em a ni, tiin a sawi. A sawi zelnaah Mizorama te, Cachar tlang ramah te, Chittagong tlang ramah leh Manipur tlang ramah te Sakhan tlang hi khawiah mah a awm ve lo va, Tripura-ah chauh a awm niin a ziak bawk. Sakhan tlang hi ṭhenkhat chuan Lungphun tlang an ti bawk. “Serhmun khuaa Sibuta awm lai ngeiin Darlalpuii hi sial angin a chhun a ni,” tiin a ziak a. Hei hi a pawmawm thu B. Lalthangliana hian a ziak bawk (Mizo Chanchin, phek 165). Kum 2007 khan Zampui tlangah kan zu zin ṭum pawhin thil hlui chhuia kal kan ni bawk a, mi chi hrang hrang kan kawmnaah pawh Serhmun hi Darlalpuii sial ang chhunna hmun an lo tih ṭhin thu min hrilh a ni. Hetianga lal nunrawng thiltih hi hlaah pawh an lo chawi a:
Hmanah Sibut lengin i than kim nan mah,
Lengi hraihrual i ban tuah thing kungah e,
Tuahthing kung hi tual hmai hawih i ti,
Zai i rem dar thir nen Palian chhung inah,
Pi pu serh reng zunfei maw i chawi,
Lentlang a bo, darkim i chawi reng lo ve.
Hla aṭang hian Sakhan tlang chu Darlalpuii sial ang chhunna hmun a ni tih a chiang hle awm e.
Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah Sibuta chanchin hi sawi chhunzawm kan tum ang.