Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 252: A nupui hual thahsaktu Sibuta chungah Lalnguran phuba lak a tum

Kar hmasa khan Sibutan a farnu Darlalpuii sial anga a chhun hlum dan kan sawi kha a ni a, tun ṭumah chuan Darlalpuii pasal hualin phuba lak a tum dan kan sawi ang.

Darlalpuii hi nula hmelṭha tak a nih thu hi kan pi leh pute hian an lo sawi ṭhin a, Sibutan sial anga a chhun hlum ta mai pawh kha an ui hle chhan chu a hmelṭhat em avang niin an lo sawi bawk ṭhin. A hmei a pain hmelṭha hi chu an hlu a, mi hriat an hlawh a, nula hmelṭha tamna khua chu sawi sawi lo mah se miin an hlut bik ṭhin a ni. Darlalpuii pawh hi a hmelṭhat avangin an khaw thenawm lal tlangval Lalngura chuan nupuia neih a duh a, a nuṭa Sibuta chu a hrilh a. Sibuta hi lal a nih avangin Darlalpuii nu dil lovin a dil zawk a ni awm e. Sibuta hian a se chhun khuangchawi nikhua pawha a lo sawm fo tawh a nih avangin Lalngura chu duhsak awm takin a lang a. “I duh phawt chuan i nei dawn nia, amaherawhchu, thang ka la kim lo deuh a, khuang ka chawi zawhah in innei dawn nia,” tiin a chhang a ni.

Lalngura pawh chuan Sibuta ṭawngkamah chuan a lungawi a, ngaiṭha takin a haw leh ta a. Mahse, Sibuta hian a duhsak lo mai ni lovin, a lo bum a ni tih chu a hnua Darlalpuii a chhum hlum thu an hrilh aṭangin a hre ta a. Chu thu lungchhiatthlak tak a hriat tirh chuan awih har a ti hle a, mahni farnu that tunge awm ngai.., rawngra taka mipui hmuh laia feia chhun hlum duh khawpa lal nunrawng an awm thei dawn em ni..? Mahse, a thu hriat chu thudik tak a ni tih a hriat hnu chuan a thinrim a insehruh a, a thin a so but but a. A kawlhnâm a tat hriam a, a fei chuam a tuaihnum bawk a, Sibuta that turin a chhuak ta a.

Sibuta hian Darlalpuii a chhun hlum ni aṭang chuan a khuaten an ngaisang lo mai ni lovin an lal chu an haw hle tih a hriat avangin a fimkhur a. Darlalpuii nupui diltu Lalngura chuan phuba lak a tum ang tih a ring bawk a, a rin ang ngeiin Lalngura chu phuba la turin a thawk chhuak tih a hre ta a. Sibuta chanchin ziaktute chuan Lalnguran phuba lak tumin a lo thawk tih a hriat avangin Sibuta chuan a khua chhuahsanin a tlan bo ta, tiin an ziak a.

Lalngura hi tu nge ni tih hi zawhna awm tak a ni a, Z.T. Sangkhuma chuan Lallianvunga fapa niin a sawi a. Lallianvunga chu Lallula fapa pahnihna a ni a, Lallula chu kum 1725 vela piang, Selesih sangsarih khuaa awm, kum 1747 vela mahnia lal hranga awm thama puitling a ni, a ti bawk. A sawi zelnaah chuan Lallula fapa Lallianvunga chu kum 1745 vela piangah a ngai a. Chutianga chhut zel chuan Lallianvunga fapa Lalngura chu kum 1765 vela piang niah a ngai a ni. Sibuta pawh hi kum 1765 vela piang niin a ring a, Lalngura nen hian inkawm rual, sechhun ṭum pawha insawm rual an ni, a ti (Mizo Lal Ropuite, Sibuta, phek 57).

Sibuta chanchin hi kan hre ziktluak lo hle mai a, B. Lalthangliana chuan, “Sibuta hun chhung hi kum 1760 vel aṭanga kum 1820 velah dah ila, a sual lutuk awm lo ve. Hei hi Mizo history pumpui leh Tripura rama a chet vel dan nen pawh a inhmeh tawk hlein a lang,” a ti a (Mizo Chanchin, 2014, phek 166). Chutiang chu lo ni ta se, Sibuta chu kum 60 mi velin a thi tihna a ni ang. Z.T. Sangkhuma hian kum 1765 aṭanga kum 1840 tiin a dah thung a (Mizo Lal Ropuite, Sibuta, phek 57), ani chhut dan ang hi chuan Sibuta hi kum 75 mi velin a thi tihna a ni ang.

Hmuifang tlangah sawn Lallianvunga hmun, tia Mizoram Tourism dept.-in an humhalh a awm a, phaitual hmun mual nuam tak a ni. Ani hi Lalngura pa a nih avangin a pa hlat vak lovah khua a sat veah ngai ila, ṭhenkhat sawi dana kum 1794 vela Sibutan Darlalpuii sechhuna a chhun hlumna chu Tachhip vel hi a nih chuan lal inṭhenawm mai tia an ziah hi a inhmeh hle mai. Amaherawhchu, Mizo chanchin kan chhui hian pi leh puten thil thleng mak leh danglam emaw, chhinchhiah tlak tak hla an lo chawi chuan a ni tak hre chiang thei lo mah ila, a hmun leh lal hming emaw, mihring hming emaw an lo chawi chuan a dik tlangpui ṭhin a ni. Chutianga Sibutan Darlalpuii a chhun hlumna hmun chu “Sakhan tlang khi lam ka en, Ka tuai duhlai Darngovi sial ang a tlukna, Darlal ka vapual, ka se chal, Sibutan sial ang a chhun che maw!” tia a nu khawhar lungchhiain a phuah hian a sawi chiang a. A hun pawh kum 1800 velah dah ila kan ṭhelh nasa lo vang chu maw. Sakhan tlang hi tlang ropui leh sang tak a ni hauh lo va, a hmingthan vena chu he tlanga khua, Serhmuna Sibutan sial anga Darlalpuii a chhun hlumna a nih vang hi a ni a. Tripura rama Mizo khua pakua lai, Vaisam aṭanga Phuldungsei thlenga inhnaih te tea an intlarna Zampui tlangdung aṭanga han hawi thlak hian Sakhan tlang chu a lang raih mai a ni. Britannica Encyclopedia chuan Zampui tlang hi ft 2000 aṭanga ft. 3000 inkar a ni a, Sakhan tlang te, Lawngtawrawi tlang te chu an lo hniam zawk a, ft. 800 chauha sang an ni a ti a (https://www.britannica.com/pla...). Sakhan tlang hi Tripura ramah chauh a awm a, Mizoramah Tachhip emaw, Lungtian emaw hi Sibutan Darlalpuii a chhun hlumna hmun a nih theih loh dan a chiang thei tawh awm e.

Tichuan, Sibuta hian a se chhun ṭumin an khaw ṭhenawm lal tlangval Lalngura hi a sawm ṭhin a, tih hi a dikah pawm zel ila, sawi rem han tum dawn ila. Kum 1800 hnu lamah Sibuta hian Tachhip ram chhuahsanin Tripura-ah a thlangtla a, Darlalpuii te nufa pawha hruai thla ta zel a. A hmaa a lo kawm ṭhin a khaw ṭhenawm lal tlangval Lalnguran Darlalpuii nupuia a dil hnu lawkah Sibuta hi a thlangtla ta a ni ang e. Tripura rama Sakhan tlangah chuan Zampui tlang pelin a zu inbengbel ta a, Serhmun khuaa a awm lai hian Darlalpuii chu Lalnguran nupuiah a dil chu hre reng chungin a a rapthlak thei ang berin sial angin a chhun hlum ta a ni, tiin pawm ila a hahdamthlak awm e. Hei hi thil awm dan a nih a rinawm em emna chhan chu Sibutan Darlalpuii a chhun hlum lai hi Lalngura hian a hre lo tlat a ni. Khaw inthenawm hnai tê ni se lal ropui se chhun khuangchawi ni khua chu hriat loh rual a ni lo. Lalngura hian a nupui hual Darlalpuii chu a ṭhianpa anga a lo ngaih Sibuta thahsak dan a han hriat chuan phuba la turin a thawk chhuak ta a nih kha.

Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah Sibuta chanchin hi sawi chhunzawm kan tum ang.