Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 255 : Sibuta thlahtute leh a thlahte

Kar hmasa khan Sibuta hun laia Tripura Reng lal chu Krishna Kishore Manikya a nih thu kan sawi kha a ni a, tun ṭumah chuan Sibuta thlahtute leh a thlahte chanchin kan sawi ang.

Sibuta chanchinah hian Mizo lal dangte angin thlahtu lam chhuina fel tak a awm thei mang lo va. Liangkhaian Palian lal a ti a (Mizo Chanchin, 2002, phek 86). A ni hi Mizo zinga Sibuta chanchin ziaktu hmasa ber a ni a, kum 1935-ah a ziak a. A dawttu chu Vanlalsiama a ni a, kum 1953-a chhuah Mizo History tih buah chuan Sibuta chu Palian lal a ti bawk (Mizo History, phek 15). K. Zawlan kum 1964-a Mizo Pi Pute leh an Thlahte Chanchin tih bu a ziakah pawh Sibuta chu Palian lal a ti (5th Edition, 1989, phek167). K. Zawla hian Sibuta hi Rivung lal ti an awm a, Rawihtehovin an thlahtu niin an sawi a, Saivateho pawhin an pu niin an sawi, tiin a ziak bawk. Z.T. Sangkhuma chuan Ṭhangur hnam a ti (Mizo Lal Ropuite, Sibuta, 1996, phek 59). Suhas Chatterjee chuan, “Paite lal zawng zawng zinga hriat hlawh leh lar ber chu Sibuta hi a ni,” a lo ti ve bawk a (Mizo Chiefs and Chiefdom, 1995, phek 153). B. Lalthangliana pawhin, “Zau deuh leh ngun zawka kan zirin Palian ni ngeiin kan ring a ni,” tiin a lo ziak a (Mizo Chanchin, 2001, phek 163). Heng bakah hian Darlawngho Darchawia lalte chuan an thlahtu Sibuta chu Ṭhangura thlah kal zel lal tiin an lo sawi ve bawk (Letthuma, Darlongs in Tripura, phek 41).

Chutiang chuan Palian, Rivung, Rawihte, Saivate, Ṭhangur leh Paite hnam nia mi hrang hrangin an lo ziah avangin a eng hnam ber nge a ni tih sawi fak a har ta hle a ni. Kan ziaktu hmingthang tak tak pathum, Liangkhaia, Vanlalsiama leh K. Zawla bakah kan chanchin ziaktu lian B. Lalthangliana te hian Palian lal an tih hi a rintlak berin a lang a, pawm a nuam ber awm e. Palian lal a nih chuan heti hian a thlahtute chu a chhui theih dawn ta a ni: Paliana chu Zahmuaka fapa pahnihna a ni a, Paliana fapa chu Lianpuia niin B. Lalthangliana chuan a ziak a. Lalhmachhuana Zofa chuan Lianpuia hi Paliana fapa anga sawi leh a tupa anga sawi an awm a ti a (Mizo Lalte, phek 553).

Eng pawh ni se, Paliana thlah Lianpuia chuan fanu mal Darlalpuii chauh a nei a, fapa a awh em avangin a hmei fa Sibuta chu chhungpui fa ang maiin lawm takin a fapa angin a nei ta a. Chu chu Darlalpuii hian a thik a, a ti duhdah hle a, Lianpuian fapa a rawn hrin hnuah phei chuan a ti duhdah zual kai zel a nih kha. Lianpuia fapa hi a naupan laiin Sibutan a thahsak avangin a hming pawh kan hre ta lo a ni. Tichuan, Lianpuia thih hnuah Sibuta chu a lo lal ta a, Palian chhungkuaa sei lian, Palian lal Lianpuia aiawha lal a nih avangin Palian lal an lo ti hi a awm reng a ni.

Sibuta thlahte: Lalhmachhuana Zofa ziakah chuan Sibutan Lalrihua a hring a, Lalrihuan Lalmisinga, Hrangvunga/Ngursailova, Ngurchhunga, Vankunga leh Lalsuthlaha te a hring, a ti a (Mizo Lalte, phek 550). Z.T. Sangkhuma chuan Sibuta fapa Lalrihua, Lalrihua fapa Lalsuthlaha, Lalsuthlaha fapa Lalchhutkhama, Lalchhutkhama fapa Ngursailiana, Ngursailiana fapa Lalhuala, tiin a ziak a (Mizo Lal Ropuite, Sibuta, phek 59). B. Lalthangliana chuan Sibutan Lalrihua a hring a, Lalrihua Lalsutthlaha a hring, tih chin a ziak bawk a (Mizo Chanchin, phek 166). K. Zawla chuan, “Sibuta thih hnuah chuan a nupui leh a vuavang chanchin reng reng sawi a awm ta lo va, Lalsutthlaha erawh chuan Sibuta fapa ka ni a ti emaw ni, chanchin ziaktu Sap pakhat chuan Lalsutthlaha chu Sibuta fapa tiin a ziak a, mahse, a dik lo,” tiin a ziak thung (Mizo Pi Pute leh an Thlahte Chanchin, 1989, phek 173).

Sir Alexander Mackenzie-a hian Sibuta chanchin tlem leh a thlahte a ziak bawk a. Mckenzie-a hi kum 1890 aṭanga 1895 chhunga Chief Commissioner of the British Crown Colony of Burma lo ni tawh leh kum 1895 aṭanga 1898 chhunga Lieutenant-Governor of Bengal lo ni tawh a ni a, historian tam takin a thuziak an ngaihsan em em leh dik ber pawla an ngaih a ni. Hetiang hian Sibuta chanchin leh a thlahte chu a ziak a: Sibuta chu Tripura lal hnuaia lal a ni a, Tripura lal hnuai aṭangin inla hrangin lalah a insiam a, in 25,000 a laksak a. A fapa Chung Polun-a leh a tupa Lal Koleem-an an thlak a, Lal Koleem-a hian fapa pahnih a nei a, pakhat Kojasir-a chu in 4000 a pe a, Kojasir-a fapa chu Botai-a a ni. Lal Koleem-a fapa dang chu Lal Pooee May-a a ni a, in 25000 zingah Kojasir-a a pek bak zawng in 21000 a pe thung a ni. Lal Pooee May hian fapa pathum a nei a, Lal Holun-a pa Lindoo-a te, Lal Chokla -a pa Laroo-a te, Lallmee Sing-a pa Bontai-a te an ni,” tiin (North East Frontier of Bengal, 2008, phek 290).

McKenzie-a hi Sibuta thlahte chanchin ziak kimchang ber a ni a, a thlahte hming a ziah erawh hi Vaiho leh Saphovin an hriat dan anga an ziah chhuah a ni a, an Mizo hming ni awma kan hriat theih te han tarlang ila. Sibuta fapa Lalchawngpuia (Chung Polun) a ni a, Lalchawngpuia fapa chu Lalkhawliana (Lal Koleem) a ni. Lalkhawliana hian fapa pahnih a nei a, Khawzasata (Kojasir), Bawtaia (Botai) pa a ni a, a fapa pakhat zawk chu Lalpuimaia ( Lal Pooee May) a ni. Lalpuimaia hian fapa pathum a nei a, Liandova (Lindoo) te, Larihua (Laroo) leh Bantawia (Bontai) te an ni a. Liandova fapa chu Lalhuliana (Lal Holun) te, Lalrihua fapa chu Lalsutthlaha (Lal Chokla) a ni a, Bawtaia fapa chu Lalmichhinga (Lallmee Sing) a ni. Heng an hming nia kan hriatte hi tihsual palh a awm thei a, a dik zawk hria chuan inhriattir ni se a lawmawm hle ang.

Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.