Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 256 : Sibuta fapa Lalrihua

Kar hmasa khan Sibuta thlahtute leh a thlahte chanchin kan sawi kha a ni a, tun ṭumah chuan Sibuta fapa Larihua chanchin kan sawi ang. Mizo chanchina Sibuta chanchin ziaktu tam ber chuan Sibuta fa chu Lalrihua a ni a, Lalrihua fa chu Lalsuthlaha niin an ziak a.

Lalrinnunga Hmar chuan, “Mangpawrha hun tir lamah chuan Palian lal Lalrihua nen an inep ber a. Sibuta fapa Lalrihua chu Tutin Tlawng a finna laia awm a ni a, Mangpawrha nen lo neihna tur ram inchuhin an intibuai a. Hei hi an indo ṭhin chhan ber pawh a ni. Kum 1830-a British-in Cachar phai an awp tak khan heng lai phaitual hi Mizoten an zu run ṭhin tih an hria a. Chung runtute laka an him nan leh senso tlem theih anga an inven nan Mizo khuate epah chuan Meitei khua pahnih din an phalsak a. Heng Meitei khuate hi Hailakandi bial chhungah ve ve an awm a, Manipur ram lal lam hnai Ram Singh-a leh Tribumjit Singh-a te an ni a. Cachar Bawrhsapin heng Meitei khuate hi silai leh a mu pein Mizoten phaitual an run tur lo veng turin an dah a ni. Meitei khaw pahnih a hnaih zawk avangin Lalrihua chuan chung khuate chu Mangpawrha beihpui turin a sawm a, an inrin loh hlana va beiin Mangpawrha chu an man a, Lalrihua hnenah a tang ta a. Chutia Lalrihua hnena a tan lai chuan British awp chhunga phaitual khuate run tawh lo turin thu an tiamtir a. Rei loteah Mangpawrha chu a khuaten an rawn tlan chhuak a, a haw leh hnu chuan Lalrihua chunga phuba lak dan tur a ngaihtuah ta reng a ni.

Chutia Mangpawrhan phuba lak a tum lai chuan hun remchang a lo inhawng a, Hailakandi biala Meitei khaw hnih chu Manipur lal laka helin an indo ta a. An indonaah chuan an khaw pahnih chu hneh taka tukzalin an awm a, chu chu remchangah hmangin Mangpawrha chuan Lalrihua khua chu a run ve ta a. Larihua chuan Mangpawrha chu a ngam loh avangin Kailashar biala a khua chu chhuahsanin Tripura phai lamah a tawlh lut ta a. History-a a lan danah chuan Mangpawrha hian Lalrihua hi Hachhek tlang hmar lamah a hnawt sawn ta zel a ni. Mangpawrha chuan Lalrihua a hneh hnu chuan Langkaih lui bula Pakwacherra-ah khua a sat ta a ni,” tiin a ziak (Historical Journal Mizoram Volume - XI, November 2010, phek 76-77).

Lalrinnunga Hmar hian Mangpawrha leh Lalrihua chanchin a ziah hian a thu lakna chu Alexander McKenzie leh Dr. Lalthanliana te ziah a ni, tih a tarlang a. Han sawi belh hlek ila. Lalrihua khua hi Tut luiin Tlawng a finna lai, Tut chhuaha awm an tih lai hian Manga chu Tlawng kama awm niin a lang a. Mangpawrhan phuba la tura Lalrihua khua a zu run hian a tlanchhiatna hi Tripura rama Kailasahar lamah a ni zawkin a lang, Kailasahar aṭanga tlanchhia ni lovin. Mangpawrha hian Kailasahar aṭang pawh chuan Lalrihua chu Hachhek tlang lamah a nawr tawm ta zel a ni. Chu mi awmzia chu Mizoram khawthlang lam atangin Tripura ram hmar thlang tawpah a hnawt thla a, chuta ṭang chuan Tripura hmar tawpa Cachar chhim chhak lam Mizoram depah a nawr tawm ta zel a ni.

Kum 1826-a Mizo lalten Sylhet lam phaitual run thu hi ‘Kookie murders in 1826’ ti tein Sapho chuan an lo chhinchhiah a. Thing kittute that chiamtu hi Lalrihua fapa Bantawia tia British lamin an hriat bakah hian Bantawia pa Lalrihua pawhin heng hun lai hian phaitual a lo run ve bawk a. McKenzie-a chuan, “Kum 1826 September thlaah Sylhet khaw thing kittute chu Kuki lal Bantawia hovin an that chiam a. Tlawng lui thlang lam mel 10 a hla Simla lui chhak tlanga awm an ni a. Chu thil thleng chhui tura Sylhet Magistrate-in palai a tirhte chuan Bantawia khua chu an han thleng a, Sylhet atang ni thum kal, Langkaih lui chhak tlanga awm an ni a. Thing kittute an thah chiam chhan an han zawh chuan Petabgur Zamindar-te chuan kum tina an thilpek ṭhinte chu an pek loh vang a ni, an lo ti a. Magistrate palai pahnih chu Bantawia chuan a lo hreng a, pakhat chu thing kittu an thahte lu bung lum rem rum mai chu an entir zawhah Zamindar-ten an thilpek ṭhin chu pe ngei tura hrilh turin an thawn let a. An thawn let pa hi Bantawia khaw chhak lui hnar lama awm Lalrihua te lama kal lo turin an hrilh a. Palai pahnih an hren te chu Sylhet-a sawrkarin a tlan chhuak a ni,” tiin a ziak (The North East Frontier of India, 2008, phek 279). Bantawia hi Lalsuthlaha nau niin Sangkima chuan a ziak (Historical Journal Mizoram Volume -X, November 2009, phek 67).

F. Lalremsiama chuan, “Kum 1826-ah khan Palian lal, Lalrihua leh a hoten phaitual an rûn avangin, Sylhet lama sawrkar hotute chuan Cachar ramri chu ven ngai an ti a. Hlawh neiin Manipur lal fapa pahnih Ram Singh leh Tribowanjit Singh te an ruai a. An pa a lo thih khan lalṭhutthleng chu an unauin an inchuh nghal a. British-ho hian Tribowanjit Singh hi an ṭanpui avangin Ram Singh-a chu a hel ta a. Lalrihua chu ṭanpuiah a sawm a; mahse, a lo pui duh lo va. Ram Singh-a thinrim chuan hun remchang a hmuh hmasak berah chuan Lalrihua chu a that ta mai a. Hei v^ng hian Lalrihua fapa Suthlaha chuan a pa phuba l^k a tum ta r^n a ni,” tiin a ziak (Mi Lu Lak leh Vai Run, phek 70-71).

Heng hun lai hi hriat chian a har tawh hle a, ziaka dah kan hmu lo va. Sibuta kha kum 1840 vel thlenga dam niawma ziak a ni tlangpui a. A fapa Lalrihua hi kum 1844, April ni 16-ah a thi a, a fapa Lalsutthlaha chuan a ai a awh a (Z.T. Sangkhuma, Sibuta, phek 60), Lalrihua chu a pa thih hnu lawka thi ve ta tihna a nih chu. Suhas Chatterjee-a chuan kum 1843-ah Lalrihua chu Manipur lal fapate thah a ni a ti thung a, Lalrihua hi Tripura Reng lal hnuaia awm a ti bawk (Mizo Chief and Chiefdom, phek 130, 131). Lalrihua lal hun chhung hi ziaka dah kan hmu lo va, mah se, Mangpawrha nen an indo ṭhin avangin kum 1835 vel aṭanga indo an ni thei awm e. A chhan chu British-in kum 1830-ah Cachar an awp tan a, chung hun laia Mizoten phaitual an zu run ṭhin lo dangtu atan Meitei khaw hnih dinin Manipur lal fapate an awptir a. Heng Meitei khuate hi silaiin a thuam bawk avangin an hnaih lama awm Lalrihua hian tlawnin Mangpawrha beihpuiah a sawm a nih kha. A hmain Lalrihua hian Mangpawrha hi a bei ngai kan hre lo. Chutiang chu thil awm dan a nih avangin Lalrihua hun chhung hi kum 1820 aṭanga 1844-ah dah chhin ila, kan ṭhelh thui awm lo ve.

Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.