Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 257: Lalsuthlaha
Kar hmasa khan Sibuta fapa Lalrihua chanchin kan sawi kha a ni a, tun ṭumah chuan Lalrihua fapa Suthlaha chanchin kan sawi ang. Kan thu lakna chu Zoram Vartian, 2008, phek 37-40 a ni ang.
Lalsuthlaha chanchin kan hriatna ber chu a pa Lalrihuan kum 1826-a phaitual a run aṭang khan a ni a. He inrun avang hian Mizote laka inven a ngai tiin Sylhet-a British sawrkar hotute chuan Cachar ramri veng turin, hlawh neiin Manipur lal fapa pahnih Ram Singh-a leh Tribowanjit Singh-a te a ruai a. Chutih lai chuan Manipur Reng lal a chu a thi a, a fate pahnih hian lalṭhutthleng an inchuh a, Tribowanjit Singh-a chu British-hovin an puih avangin Ram Singh chu a hel ta a. Lalrihua hnenah kalin a unaupa beihpuiah a sawm a, eng emaw chen a cham a. Mahse, Lalrihua chuan a lo puih duh loh avangin hun remchang a hmuh hmasa berah Ram Singh-a chuan a that ta mai a. Lalrihua fapa Suthlaha chuan a pa phuba lak a tum ta ran a ni. Suthlaha tih hi a hming tak zawk niin a lang a, lal a nihna nena sawi kawpin Lalsuthlaha tiin kan sawi ta a ni awm e. Sibuta leh a thlahte kal zel hi kan sawi tawh ang khan Palian lal tiin kan sawi zel a ni a, hnam dangah kan puh tawh lo a ni. Chuti chung chuan Rivung te, Saivate te, Paihte te, Darlawng te hian an pu niin an lo sawi ve bawk kan tih tawh kha. Chutiang chu a nih avangin Vaiho leh Sapho ziah internet-ah leh lehkhabuah te, chanchinbuah te kan chhiar changa heng hnam kan sawi tak te hi nia ngaia an ziak kan hmuh pawhin hriatthiam ni se a ṭha hle ang.
Lalrihua kha kum 1844-a thi a ni tih kar hmasa khan kan ziak tawh a, a thih ni pawh April ni 16 a nih kha. Kha mi ni tak khan Lalrihua fapa Suthlaha chuan Meitei khua Kachubari chu an va bei ta thut mai a, mi 29 an that a, mi lu 20 an la a, a nung chungin mi 6 an hawn bawk a. A pa phuba lak nana va rûn an ni a, Ram Singh-a khua niin a lang. Chu thil thleng chu Cachar lam British ram chhunga thil la thleng ngai lo a ni a, sawrkar hotute pawh an phu zawk a ni ber mai. Mizote veng tura an dah Meitei khua ber chu Suthlaha va beih chu a ni si a.
Sylhet-a sawrkar hotuten chutiang tak maia nasaa inrunna chu a chhan an han chhui chiang a, “Suthlaha pa Lalrihua thlana phum tel tur sal an zawn vang a ni,” tiin Bengal lam hotute hnanah an ziak a. A chhan pawimawh zawk, Ram Sing-an a pa Lalrihua a thah avanga phuba lak nana a thiltih a ni, ti kha sawi lan a ni lo.
Chutianga lu lak tum vanga puh a nih takah chuan Sylhet Magistrate Sealy-a hrem a chakzawng tak a lo ni a. Hrem theih dan tur a zawng ta ngar ngar a. Chutih lai chuan Agartala-a awm Political Agent, Wise-a chuan a hranpain Kachubari run chhan chu a chhuitir ve a. “Meiteihoten British ram chhungah bazar an siam a, chu bazarah chuan tlang mite pawh an kal ve ṭhin a. Vawi tam tak Meiteihote hian Mizote chu lo bumin an lo vel ṭhin a. Meiteiho leh Palianho chu an inhmuthiam lo ta a, nikhua reiah chuan he inrunna hi a lo thleng ta a ni,” tiin a ziak ve thung a.
Chutiang chuan he inrunna hian chhan hrang hrang a nei chung hian Sylhet Magistrate Sealy-a chuan thu lai lak tum lovin Mizote chu mi lu la hnam tia an puh ṭhin te a chawi vawng a, Suthlaha hrem nan Bengal lamah nasa takin a nawr ta a. Tripura lalin a ram chhung ami a nih avangin Suthlaha chu rorelna hmaa ding turin a lo ti ve bawk a. Sylhet-a sawrkar hotute chuan Suthlaha chu hrem an tum ta a, Captain Blackwood-a hovin Sylhet Light Infantry-a company 4 an tir ta a ni. Sealy-a chuan Lalrihua unaupa Lalmichhinga chu Blackwood-a pui turin a hmin a, kum 1844, December ni 1-ah an lo chhuak ta a. December ni 4-ah Lalmichhînga ṭanpuinain sipaiho chu tlangramah an lo lut a, December ni 9-ah Suthlaha khaw kiang an thleng a. Palai tirin Suthlaha man tura lo kal an nih thu an va hriattir ta a. Suthlaha chuan a zawlbuka inpek a duh thu a lo hrilh a; mahse, Captain Blackwood-a chuan khaw chhunga va luh chu hlauhawma a hriat avangin an camp-a a inpek loh chuan a khua halsakah a vau ta a. Suthlaha chuan a upate a rawn hnuah sipai inkulhna hmunah chuan a inpe ta a ni. Hetih lai hian Tripura sipaite chuan Bawtaia, Suthlaha unaupa leh Manipur khaw runnaa tel ve leh mi dangte chu inpe turin an lo ti ve bawk a, Blackwood-a chuan an nunna zuah a lo tiam avang leh an chungthu ṭha takin relsak an ni ang tia a lo tiam avângin an rawn inpe ta bawk a. December ni 25, 1844 chuan Silchar panin Suthlaha leh Bawtaia te chu an hruai ta a ni. Sylhet District leh Session Judge ten Suthlaha chung thua rorelna chu an nei ta a, a thiltih dan an zawh apiang chu Suthlaha chuan dik taka chhangin a pa phuba la tura a mite a tirh thu leh amah tak chu a tel ve loh thu te chu huaisen takin a sawi ta a. Magistrate Sealy-a khan kan sawi tawh ang khan Suthlaha chu hrem a tum ngheh em avangin phuba lakna tih lam reng an ngaihtuah lo. Rorelna an han zawh chuan ‘tualthattu’ tiin an rel ta a, dam chhung lung in tanga thawn bo tur, tih a ni ta a ni. Bawtaia erawh chu an chhuah thung a ni.
He court-ah hian Indian ukil hmingthang Manmohan Ghosh-a chuan, “English dan hmanga Suthlaha chungchang rel chu thil dik lo a ni, British awp hnuaia lal a ni lo va, Tripura Raja hnuaia lal a nih avangin a chungthu chu Tripura lalin a rel thei a, British sawrkarin a rel thei lo a ni,” tiin a ṭang a, ani hi India ram mi ukil hmasa ber dawttu a ni a. Suthlahan Meitei khua Kachubari a run chhan chu a chiang hle chungin Sapho hian hrem an tum hrim hrim vangin thiam loh an chantir lui ta niin a lang.
Heta Suthlaha chungchang thua court-in dam chhung lung in tang tura a tih hian, an thawn bo thu hi Mizo history ziaktute chuan an ziak hlawm a. Ṭhenkhatin Hazaribagh-ah an ti a, ṭhenkhatin Hyderabad-ah an thawn bo an tih laiin John Whitehead-a chuan Andaman thliarkar lung inah damchhanga tang turin an thawn a ti a. Hei hi Suhas Chatterjee chuan an hriatsual a ni, Suthlaha hi Sylhet Zamindar Ali Amzad-a inah pawn chhuak thei lovin a dam chhungin a tang a, a thih hnu hian Silchar aṭanga Aizawl kawng mel 40 velah an phum a ni, a ti thung. Edgar-a pawhin kum 1871-ah khân Sylhet Zamindar Ali Amzad-a inah Suthlaha chu a la tang niin a sawi. Suthlaha fapa Ngursailova te nupa pawhin Zamindar inah hian an tlawh ṭhin thu hi hriat a ni bawk a; chuvangin, British sawrkarin Mizo lal a hrem hmasak ber Suthlaha chu Sylhet Zamindar inah damchhungin a tang, tih hi a dik ber awm e. Suhas Chatterjee-a hi Cachar college Principal lo ni tawh, historian hmingthang tak, Mizo lalte leh Mizoram chanchin lo ziak tawh a ni. Edgar-a hi Cachar Bawrhsap lo ni tawh, Suakpuilala nena inremna sa ui lo tan tawh kha a ni.
Chutia an lal Suthlaha hmuh phak lova a bo ta chu Mizote chuan mak an tiin an thinrim ta hle a. A fapa Ngursailova chuan inthawina nen chhechham meuhin phuba lak a tiam a ni. Captain Blackwood-a khan an mi mante chu an nunna zuah a intiam avangin an inmantir kha a ni a, an lal Suthlaha nunna zuah ngei tiam chung sia an hmuh phak lohva an thawn bo leh si avang chuan Mizote chuan Sapho chu mi rinawm lo, thuzûk hmangah an ngai hlen ta a, a hnu zelah pawh rin harsa an tih phah ta a ni.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.