Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 257: British-in Mizo lal an hrem hmasak ber Lalsuthlaha

Kar hmasa khan Lalrihua fapa Suthlaha chanchin kan sawi kha a ni a, kha kha kan chhunzawm ang. Kan sawi tawh ang khan Palian lal Lalrihua kha kum 1844, April ni 16 khan thah a ni a, a thattu chu Meitei lal fapa Ram Singh-a a ni a. Kha mi ni vek khan a fapa Suthlaha chuan Meitei khua Kachubari runin mi 29 an that a, mi lu 20 an la a, a nung chungin mi 6 an hawn bawk a. A pa thattu Ram Singh-a laka phuba lak nana run a ni.

Sylhet-a sawrkar hotuten chuan an han chhui chiang a, “Suthlaha pa Lalrihua thlana phum tel tur sal an zawn vang a ni,” tiin Bengal lam hotute hnenah an ziak a. Hei hi a dik tlat mai. Palian lalte hi Mizo lal dangte aia an danglam bikna a ni thei awm e. Palian lal hmingthang ber Sibuta khan a dam lai lungphun Tachhipa a phun khan a Paite a phun hnan nia sawi a ni a, luikawr aṭanga lung an zawn chhuah lai khan a rih em avangin an zawn hlei thei lo va. ‘Thisen a ngen a ni’ tiin a nupui nen khan an lo thlir a, tu emaw an that a, lung chu thisenin an bual an ti a. Mi pahnih pathum emaw lai thisenin an bual sen hlur mai nia sawi a ni.

Ram Singh-an Lalrihua a thah khan a thlanah mihring phum tel turin a chah nge, a fapa Suthlaha hian ṭul a ti, kan hre lo. Mahse, kan pi leh pute sawi dan chuan Lalrihua thlana phum tel tur an zawng a, an khaw lam hnai deuha Meitei khua Kachubari kha an run a, mi 20 lu emaw an lak bakah thlana phum tel tur 6 emaw lai an hawn a ni.

Eng pawh ni se, Suthlaha chuan Kachubari khua a run avangin Capt. Blackwood-an a rawn man a, Sylhet-ah hruai thlak a ni a, roreltu Sealy-a chuan dam chhung lung in tang turin chungthu a relsak ta a. Suhas Chatterjee-a kum 2007-a a in Silchar-a kan zu kawm ṭumin Suthlaha an tantirna hi Anadman thliarkar emaw, Hyderabad leh Hazaribagh emaw ni lovin tun laia ‘house arrest’ kan tih ang hian pawn chhuak thei lo turin Sylhet Zamindar Ali Amzad-a inah an tantir tiin min lo hrilh a, chutiang chuan a ziak bawk (Mizo Chiefs and Chiefdom, phek 121).

He rorelnaah hian Indian ukil hmingthang Manmohan Ghosh-a chuan, “English dan hmanga Suthlaha chungchang rel chu thil dik lo a ni, British awp hnuaia lal a ni lo va, Tripura Raja hnuaia lal a nih avangin a chungthu chu Tripura lalin a rel thei a, British sawrkarin a rel thei lo a ni,” tiin a ṭang a, ani hi India ram mi ukil hmasa ber dawttu a ni a. Manmohan Ghosh hi a hming tak chu Monmohon Ghosh a ni a, Manmohan Ghosh tia hriat lar a ni. Kum 1844 aṭanga kum 1896 laia mi kha a ni a, India ram piang zinga dan hremi hna thawk hmasa ber a ni. (https://en.bharatpedia.org/wik...)

Suthlaha chungchanga rorel dan tur chu Ukil Manmohan Ghosh-a ṭanna hi a dik chiah a, British ram chhunga mi a nih loh avangin a chungthu hi relsak theih a ni lo va, Tripura Reng lal hnuaia lal, a ram chhunga Mizo lal leh lal dangte anga chhiah pawh chawi a nih avangin a chungthu hi Tripura lal rel tur a ni a. Heng hun laia Tripura Reng lal chu Krishna Kishore Manikya a ni a, kum 1829 aṭanga kum 1849 inkara lal, kum 20 chhung a lal a ni. Tripura Reng lal hnuaiah Mizo lal an awm nual a, kan hriat chian chu Sibuta leh a thlah te hi an ni. Reng lal hnuaia awm ni mah se, tlang rama awm an nih avangin Reng sipaite hian an rawn tlawh zen lo va, chhiah khawna an lo kal ṭum hi an tlawh hun chu a ni mai awm e.

Suthlaha hian British pawi a khawih ngei a, mahse, British thuhnuaia kun a nih loh avang leh Tripura Reng lal hnuaia mi a nih avangin British sawrkar leh Reng lal inkara sawifel tur niawm tak a ni. Kachubari hi British lalram ropui tak chhunga Meitei khua, Manipur Reng lal fapa awp lehnghal a ni a, Bengal ram leh Assam rama Cachar district inrina laia ami a ni. Suthlaha khuate hian Kachubari khuaa in awm zawng zawng chu an halsak vek a, chutiang chuan khua chu an tihchhiat sak a. Mi tam tak thatin lu 20 lai an hawn a, mi eng emaw zat sal atan a nung chunga an hawn zingah Meitei hmeichhe tleirawl leh naupang tlem azawng an hawn tel a ni (Mizo Chiefs and Chiefdom, phek 118). Chutiang taka Suthlaha khuaten Meitei khua an suasam chiam thei chu Sylhet-a British sawrkar thinrim hian hrem a chak em avangin an rel theih piah lam mi ni mah se, an hrem ta tho a ni a. Chutiang chu thil thlen dan a ni a, British sawrkarin Mizo lal an man leh hrem hmasak ber chu Suthlaha hi a ni ta a ni.

Kan sawi tawh angin Capt. Blackwood-an Suthlaha a man dawn khan a nunna zuah a lo tiam tawh avangin khaihlum emaw tura a chungthu hi rel a ni ta lo reng a, tun hnu zela British khua leh tui laka a chet theih tawh loh nan pawn chhuak thei lovin an khung bo ta a ni a. Chutia an lal Suthlaha hmuh phak lova a bo ta chu a khuate chuan mak an ti a, an thinrim ta bawk a. Thinrim teh mah se, an ngam lo miau avangin han tih vak theih an nei lo. Mizote chuan Sapho chu mi rinawm lo, mahni thutiama ding tlang ngam lo, thuzûk hmangah an ngai hlen ta a, a hnu zelah pawh an rin ngam loh phah a ni.

Suthlaha fapa Ngursailova chuan pawn chhuak thei lo va a pa an tantir chu a tlawh ṭhin a, a nupui hmelṭha leh hmingthang Vanhnuaithangi nen ei tur leh sin tur ilo pein an kan ṭhin a. Chung hun lai aṭang tawh chuan Ngursailova hian British lakah a pa phuba lak hi a tum ta ran a, chhecham meuhin a intiam a ni. British laka phuba a lakna chu kum 1870 kum tawp lam leh kum 1871 kum tir lama phaitual runpui a huaihawt kha a ni a. British khua leh sipai awmna hmun 21 emaw lai Mizo lal intiamrualten an bei a, Vailian hmasa hringtu kha a ni nghe nghe.

Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.