Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 259 : Lalsuthlaha leh Tripura Reng Lal
Kar hmasa khan Lalrihua fapa Suthlaha chanchin kan sawi kha a ni a, British-in Mizo lal an mana an hrem hmasak ber a nih thu nen. Tripura lalram nen han chhunzawm hlek ila.
Kan sawi tawh ang khan Palian lal Suthlahan kum 1844, April ni 16-ah Meitei khua Kachubari runin an in zawng zawng a halsak a, mi 29 thatin mi lu 20 an la a, a nung chungin mi 6 an hawn bawk a nih kha. A pa Lalrihua thattu Ram Singh-a laka phuba lak nan he khua hi a run a ni. Ram Singh-a hi Manipur lal fapa pahnih zinga pakhat a ni a, pakhat zawk chu Tribonjit Singh-a a ni a, British-hovin an ṭanpui avangin Manipur lal thih veleh lalah an dah a, lalṭhutthleng inchuhnaah hian Ram Singh-a hian ṭanpui tura a sawm Lalrihua chuan a lo ṭanpui duh loh avangin a hnu deuhah a that ta a ni.
Sylhet-a British sawrkar hotuten an han chhui chian khan, “Suthlaha pa Lalrihua thlana phum tel tur sal an zawn vang a ni,” tiin an ziak a. Hei hi tualthata an puhna leh dam chhung lung in tang tura an thawn bo tak chhan kha a ni a. Kachubari khaw mite hian Fort William lamah chuan an khaw runtute chu Suthlaha leh a unau Bawtaia te an nih thu leh Mizote chu lu la hnam an ni a, chutiang tak chuan lu 20 lai an laksak thu uar takin an hriattir a. Sylhet-a sawrkar hotute pawhin Fort William, Calcutta lamah chuan chung an khua runtute chu hnam kawlsen tak an ni a, British ram awp chhunga mite muang taka an awm theih loh chhan Mizote chu an phu tawka hrem ngei a ngai, tiin an sawi bawk a. Fort William lam chuan Tripura Reng lal chuan a lalram chhunga a thuhnuaia awm a nih avangin Suthlaha hi thunun se, tiin rawtna pawh an siam a. British sawrkar chuan Reng lal hnenah hriattirin Kachubari runtu chu hrem ngei tur a ni a, a ṭul anga hma lo la a, a hma lakna chu hriattir turin an ti a ni awm e.
Mahse, Reng lal Krishna Kishore Manikya hian a tak takah chuan Lalsuthlaha hi a thunun thei lo va, Fort William lamin an rawn ngen pawh chu a ti thei lo a ni. Lalsuthlaha pu Sibuta chanchin kan sawi tawhah khan Reng lal hnen aṭanga mahnia inrelbawl puangin a khua in 2500 (Mackenzie chuan in 25000 lai a indanpui niin a ziak) emaw lai nen an awm a, independence puangin chhiah pawh an chawi duh ta lo kha a ni a. An awmna lai hi Reng lal in Agartala aṭang chuan a hlat bakah tlang ram chhengchhia, tlawh chhuah har tak an nih avangin Mizote hi an lalram hnuaia chhiah chawiin awm zui zel mah se, an thunun zo tak tak lo va. Reng lal hi an chak reng lem lo va, mihring leh sipai an ngah hek lo. An ram a zim ang hian mihring pawh an tlem a, an ram chhunga Mizo lal awmte pawh an awm awmin an thlah deuh mai a ni.
Eng pawh ni se, British sawrkarin a nawr nat em avangin Lalsuthlaha man tura Capt. Blackwood-a hote chu reng lal Krishna Kishore Manikya hian a pui hram a. An thawmhnaw leh bungraw phur turin a mite a thawh a, ṭawnglettu Mizo a pe a. British sipai rual puitu tura a pek zinga chuan Lalsuthlaha laina hnai Bawtaia fapa Lalmichhinga a pe tel bawk a. Chutiang chuan Sylhet aṭangin Tripura ram kal tlangin Zampui tlangah an lo kal a ni. Kum 1844 April thlaa Kachubari run hrem turin December thla tirah sipai rual chu an tir ta a ni. Kum khat dawn lai a nih tawh avangin leh Reng lal palaite nena lo inbe tawh, thil awm dan zawng zawng a lo hrilh tawh avangin Lalsuthlaha chu thlamuangin a awm a. Kan pi leh pute sawi dan pakhatah chuan Reng lal hian a fuihpawrh a, Kachubari khua hi a kawhhmuh a, British lo lian zel chu an lalram tana hnawk tur nia hriain mi kuta rul kaw zen a tum nia sawi a ni ve bawk a, a awm viau mai. A chhan chu Reng lalte hian British hnuaia kun hi an duhthu reng a ni lo va, an lungawi loh avangin British ram chhunga inrunna thlengte chu an ral thlir deuh mai ṭhin a ni.
An sawi dan chuan Tripura ram hi kum AD 100 lai aṭanga an luah ṭan a ni a, Manikya Lalram indin ṭan chu kum 1400-ah a ni a, Manikya tih hming pua lal hmasa ber chu Maharaja Maha Manikya a ni. Manikya lalram chu an kal zel a, kum 1809 aṭangin British vehimna hnuaiah an awm ta a. Kum 1905-ah chuan Tripura chu Eastern Bengal and Assam hnuaiah province pakhat angin an dah a, Hill Tipera tiin an sawi ṭhin.
Kum 1947 May thla khan Tripura lal Bir Bikram Kishore Debbarma a lo thih khan a fapa Kirit Bikram Kishore chu mipa naupang mai a la ni a. Lalnu Maharani Kanchan Prava Devi chuan an lalram enkawltu atan Council of Regency a siam a, August ni 13-ah chuan Lalnu chuan British-in Tripura ram tana ṭha nia an hriat, Instrument of Accession an tih chu an ram tan a ṭha zawk nia ngaiin Indian Union hnuaia awm turin a ziak fel ta a ni (https://en.wikipedia.org/wiki/...(princely_state)).
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.