Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 260 : Lalsuthlaha fapa Ngursailova
Kar hmasa khan Lalrihua fapa Lalsuthlaha chanchin kan sawi kha a ni a, tun ṭumah chuan Lalsuthlaha fapa Ngursailova chanchin kan sawi thung ang. Kan thu lakna chu Zoram Varṭian, 2008, phek 40-45 a ni ber ang.
Ngûrsailova hi Palian lal Suthlaha fapa a ni a, lal nunr^wng tak Sibuta thlah kal zêla mi, a tupa a ni. A lal chhûng hian Mizoramah awm lovin Tripura leh Sylhet lamah a khawsa ber a. A chângin amaha thuneihna neiin Tripura lal hnêna chhiah pein inngeih takin an awm a, Sylhet Zamindar vênhimna hnuaia lal tenau, khaw hran neia rorêlin a awm châng a awm bawk. Sylhet leh Tripura vêla a awm lai hian Mizoram chhûnga lalte nên inbe pawp rengin a awm a, thurualpui tûr pawh a nei reng a ni. Ngûrsailovan British-ho laka a pa phuba a lâk dân sawi hmasa ila.
Ngûrsailova hian a pa Lalsuthlaha chu Sylhet Zamindar ina an khung bo tak avangin phuba lâk nân British khua leh tuite hi rûn fo a duh a; mahse, amah mai chuan a bei ngam fo lêm lo. Kum 1849-a Lallianvunga fapa Ngûran Cachar ram a rûn rual chiah khân Sylhet chhim lama thingkittute thah an ni a, Tripura rama khaw pakhat hâl a ni bawk a. A rûntute hi Kachok-ho an ti mai a. Mahse, British-ho hian Ngûrsailova khuate an ni tih an hre reng a ni. Hei hi a pa phuba lâk nâna a chêtna hmasa ber a ni.
Kum 1856 vêlah Ngûrsailova hian Vânhnuaithangi, Suakpuilala farnu chu nupuiah a nei a, a man hi a tlak lo va. Hetih lai hian Sylhet ram chhûngah a awm a, kum 6 vêl emaw hnuah an nupa intihthiam loh avângin a nupui chuan a chhuahsan a. Chumi hnu lawkah chuan Tripura lamah khawthar zuanin chhim lamah Ngûrsailova chu a phei ta a ni. A nupui Vânhnuaithangi chu lungawi lova chhuak a nih avângin a nu hnênah a zualko va, a nu thih hnuah a lal zui a, a hnu zêlah chuan Suakpuilalan a khaw bul hnaiah khua a dinsak a. Chutia an inṭhen tâk hnuah chuan Ngûrsailova leh Suakpuilala te hian Vânhnuaithangi man chungchânga chin fel ngai chin fel nân intiam rualin January ni 22, 1862-ah chuan Sylhet rama Adampur khua an rûn a. Adampur an rûn rual hian khaw ṭhenawm hnai Ramdulal Bari te, Rammohan Bari te leh Chunraipara te an rûn tel nghâl a. Hemi rûn ṭum hian Ngûrsailova chipui Lalhuliana leh Hrângvunga te an tel a ni tih hi Churaipara aṭanga an man hmeichhe pali rawn tlân chhuakin Cachar an thlenin anmahni mantute chu an puang chiang ta a ni. He inrûnna hi ‘Adampur Massacre’ tiin Sâphovin an vuah hial mai.
A.G. McCall-a chuan Ngûrsailova hian hêng khuate hi British ram awp chhûnga mi a ni tih hre reng chungin a pa phuba lâk nân hrim hrim a rûn a ti a, Cachar Bawrhsap Edgar-a ve thung chuan a nupui man chungchâng sawi fel nân Suakpuilala nêna intiamruala rûn an ni, a ti. Chuti a nih chuan Adampur khaw rûn chhan chu a pahnih hian a dik ve veah pawm ila. Hetih lai hian Ngûrsailova hi British-ho chuan Tripura ram chhûngah an lal Bar Thakur-a humhimna hnuaia awm niin an hria. Hei hi Ngûrsailovan a nupui man chin fel nâna a ruahman a nih rualin a pa phuba lâk nâna a thiltih pahnihna a ni.
Kum 1867-ah khân Ngûrsailova chu Tripura Raja-in hnawksak a tih avângin British hnuaia awm tîr tumin sawrkâr hotute a bia a. Mahse, mi lungawilo, a theihna apianga a pa phuba lâk tum tih an hriat avângin British-ho chuan an duh lo va, Tripura Raja rawtna chu an pawm lo. Adampur an rûn hnu chuan Ngûrsailova chu a reh ta vang vang a, kum 6 emaw lai a reh hnuah kum 1868-ah chuan Suakpuilala nên an inhmu thiam lo leh ta a. Chuvângin, Ngûrsailova chuan Sailo lal Savunga a va tlawn a, Savunga fapa Lalzîka chu Suakpuilala hian a farnu pasal atân a lo hnar tawh a; chuvângin, an inhmu thiam lo tawh sa rêng a, Ngûrsailova leh Sângvunga chu an inthurual thei ta hle a ni.
Hetih lai vek hian Ngûrsailova te, Hrângvunga leh Lalhuliana te chu Tripura aṭangin Sylhet ramah an insawn a, Sylhet Zamindar Ali Amjad-a humhimna hnuaiah an awm a ni. Kum 1868-a Suakpuilalan Hrângvunga a rûn vak avângin Hrângvunga khuate chuan Tripura reng lal bêlin a mi leh sate angin an awm ta a ni. Hrângvunga khuate hian kum 1869-a Suakpuilala hrem tûra Baker-a leh Kemble-a te hova Vailian chu phûr takin an rawn zui a. Puakphurah te, lamthamah te an rawn ṭang ṭeuh mai a. Suakpuilala chu Reiêk tlânga a awm lai a ni a, a khawthlang lam ṭhenawmah chuan a farnu Vânhnuaithangi khua a awm bawk a. Vânhnuaithangi khuate chuan Vailian chu an khua aṭanga thlang deuh fe, Tut lui kamah chuan an zu kâp a. Fur khaw chhia a ni bawk nen, an let leh ta ringawt mai a ni. Vanhnuaithangin a lo kahna hmun hi tun thlengin ‘Vanhnuaithangi kai li’ tiin an la sawi a, chung laia Tut lui kama a hmawng kung zar du mai Vanhnuaithangin a zawh zawi zawi erawh chu hmuh tur a awm tawh lo.
Kum 1870 a lo thlen chuan Ngûrsailova chuan a pa phuba lâk nân pui tham taka British khua leh tuite rûn dân tûr a ngaihtuah a. Sângvunga leh Bengkhuaia te, Lalburha te phaitual rûnpui tûrin a va sâwm a, palaiah a upate a va tîr a ni. Tlawng lui kam tuaka thingpui huante an rûn hma hian Ngûrsailova palai pahnihte chuan chhim lam lalte nên phaitual rûn dân tûr chu an sawi ho va, uluk takin an rêl lâwk a. Tuirial chhuah lama thingpui huante pawh Ngûrsailova palaite hian a rûn dân tûr leh hunte rêlpuiin khawchhak lam lalte an han hmin lâwk vek niin a lang bawk.
Chu bâkah, Edgar-a ziak aṭanga chiang tak pakhat chu - November 1870-ah khân Katlicherra thingpui huan neitu Bhagshawe-a hnênah Mizo pali zu kalin a thingpui huan piah tlâng chu khaw thar siam nân an zu dîl a. Bhagshawe-a chuan va thlithlai tûrin a lo hrilh a, hetih lai hian Hailakandi Assistant Commissioner Metcalfe-a pawh Bhagshawe-a hnêna a awm lai tak a ni a, a hriatpui nghe nghe. Hei hi Katlicherra an beih hma lawk a ni. Hêng thu hi Stuart-a, Aniarkhal thingpui huan neitu sawi a ni a, Mizoho chu an incheina leh an pianhmangte a sawi dân aṭangin Palianho, Ngûrsailova hote ni ngeiin a ngai bawk. Mizote pali zu kalte chu Sapho chuan Kuki an ti vek a ni.
Ni eng emaw zât ramhnuaia an zu awm hnuah Mizo palite chu Bhagshawe-a hnênah an lo lang leh a, invên nân silai a pêk theih loh chuan an khawthar siam tûrah chuan an awm ngam loh thu an hrilh a. Bhagshawe-an silai a lo pêk theih loh avângin an kal bo leh ta a ni. Katlicherra thingpui huan an beih hnua an hnu chhuituten an hmuh chhuah chu, Mizote hian thingpui huan zuk pawhna tûr kawng an lo zu sât lâwk a ni tih hi a ni. Chu chu a dik ngei tih lan chianna chu thingpui huan rawn rûntute khân he kawng chiah hi an rawn hmang ta ngei a ni.
Lt. Governor of Bengal, George Campbell-a chuan kum 1871-a thingpui huan leh hmun dangte rûn tute hi Mizo lalten suamhmang rual hlawh neia an chhawr niin a hre ve thung a. Hei hi a âwm lo viau naa, Ngûrsailova hian Bengkhuaia leh Sângvunga te, khawchhak lam an laichîn unau Lalburha teho fuihpawrhin, an sai ram chhuahna Vaihovin an rawn tihchereusak chu zu zilhna tûra an va thlêm hi, a mi rawihte anga ngaih theihna lai a awm ve rêng a ni.
Chutiang chuan, Ngûrsailova hian a pa phuba lâk nân Mizo lal ropuite sâwm khâwmin, amah tak chu langsâr si lovin Vai rûnpui a ruahman a lo ni a, a hlawhtling hle rêng a ni. Edgar-a sawi dân chuan 1860–1871 inkâra Mizoten Sylhet leh Tripura leh Cachar rama British khua leh tui an rûnnaah hian British lam chuan Ngûrsailova hi a inrawlh ve zêl niin an ngai hial a ni.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah Ngursailovan a pa phuba lak nana phaitual runpui a huaihawt thu hi chhunzawm kan tum ang.