Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 261: Ngursailova

Kar hmasa khan Lalsuthlaha fapa Ngursailova chanchin kan sawi ṭan kha a ni a, kha kha kan chhunzawm ang a, kan thu lakna chu Zoram Varṭian tho a ni ang.

Kar hmasaa kan sawi tak ang khan Ngursailova hian a pa phuba lak nan Mizo lal ropuite sawm khawmin, amah tak chu langsar si lovin Vai rûnpui a ruahman a lo ni a, a hlawhtling hle reng a ni. Cachar Bawrhsap Edgar-a sawi dan chuan 1860–1871 inkara Mizoten Sylhet, Tripura leh Cachar lama British khua leh tui an runnaah Ngursailova hi a inrawlh ve zel niin a ngai a ni.

Alexandrapur Thingpui huan run thu

Cachar rama Alexandrapur thingpui huan run hian Mizo chanchinah hmun pawimawh a chang reng tawh dawn a, a chhan chu he hmuna thil thleng hi Mizorama Chanchinṭha thlen nana kawng sattu a ni. Chutih rual chuan a aw b lo pian chhuahna bul a ni bawk. Chutiang taka pawimawh a nih avâng chuan kum 1871, January ni 23 zing kara Mizovin an run dan chipchiar deuhvin lo thlir ila :

Run tawktu ngei Zoluti chuan, “Ka pa James Winchester-a chu Hringchar rama thingpui Sap a ni a, kum 12 lai a awm a. Tin, Sap ram Scotland-a chawl turin kal a tum a, min hruai a tum bawk a. Sap rama a nu leh pa inah lehkha zir turin min awmtir a tum a ni. A hawn hmain thingpui huan danga a ṭhiante kan tlawh a, kum 1871 January ni 27-ah chuan Alexandrapur-ah kan awm a, huan neitu chu George Sellar a ni a, sikula a awm laiin ka pa ṭhian kawmngeih a ni a.

Nau awmtu (Ayah) nen huana kan len laiin thâwkkhatan huana hnathawktute an lo buai a, lehlam lehlamah an tlan a. Sap Sellar-a chu sakawr chunga chuangin a lim vak vak a, ka hre reng a. Tin, Bangla lama kan hâwn lai takin kea ka kal laiin ka pain min tâwk a, mi pawm a, kum 5 mi ka ni a. Hla lo taka sakawr thlunna lamah min kalpui a; nimahsela, a lo tlai lutuk ta a, Lushai râlin min nangchîng ta a. Hnung lam aṭangin ka pa an kâp a, a tlu ta a, min pawm lai takin min lâksak ta a. A la thi si lo va, mi be thei chang chang a, ṭawng peih mang lo hian thu min hrilh a, ‘Chemte, nangma lo khawsakzia tur chu Pathian chauhin a hria,’ a ti a, chu chu a ṭawng hnuhnung ber a ni. Thi turin Lushai râlin an kalsan a, mi awmtute nên, hnathawktu tam tak nên min kalpui ta a,” tiin a ziak a. Zoluti hian Scotland ram hmar tawpa Elgin khuaah lehkha zirin sikul Headmistress-ah a ṭang chho va. Chutianga lehkha thiam tak leh mi puitling a nih hnuah a pa kan thah lai leh thingpui huan kan run lai thu hi ziakin a rawn thawn a, Kristian Tlangauah kum 1914 February thlaah an tichhuak a ni. Alexnadrapur thingpui huan kan zu run ni tak chu January ni 23 a ni a, Zoluti hian a hre sual a ni. George Sellar-a hi Alexandrapur thingpui huan neitu a ni.

Bhagshawe-a ziah dan lo thlir ila: “Lushai hovin chhun dar 12-ah chiah Alexandrapur leh Kutlicherra an rawn bei a, heng thingpui huante hi Cachar thingtlang khaw hnai ber aṭanga chhim lam mel 8-a hlaa awm a ni. Kutlicherra aiin Alexandrapur hi minute eng emaw zatin an bei hmasa a ni. Lushai-ho chu thingpui huan tlangah rawn l^wn liamin Bangla hnung lam aṭangin an rawn bei thut a, chutih lai chuan Sellar-a leh Winchester-a te chu Bangla-ah an awm dun a. Hmeichhehovin thingpui an sik mek a, chutia an rawn beih takah chuan an tlan darh ta chum chum a. Sellar-a chuan sakawr chunga chuangin a hote chu a au khâwm vel a, Winchester-a chuan a fanu pawm chungin Bangla lamah a tlanpui a, a thlen hmain Lushai-ho chuan an rawn nangchîng ta a ni. An fei leh chem te chuan an sât hlum a, a lu erawh chu an la lo. A fanu chu an chhuhsak a, an hruai bo ta a ni,” tiin a ziak a. WEinchester-a hi sah hlum a ni lo va, feia chhun hlum a ni hek lo. Bengkhuaia pasalṭha Kawlria awm Chhungchungnunga kah hlum a ni. Chhungchungnunga hi pa sa ṭha deuh a ni a, Chawma an ti mai ṭhin a, Chemchawma tiin an ko bawk ṭhin. A laiah hming aiin an koh fiamna hi a pu hlen ta zawk a ni. Bhagsawe-a hi Kutlicherra thingpui huan neitu a ni.

Clementson-a ziah dan: “Lushai-hovin Alexandrapur leh Kutlicherra thingpui huante an hâl a, Kutlicherra thingpui huan neitu Bhagshawe-an a rûntute chu a lo dang kîr a, Alexandrapur thingpui huan neitu Sellar-a chanchin chu hriat a ni lo. January ni 24 chuan District Superintendent of Police hovin police 60 rual chu heng thingpui huan lamah hian tirh nghal an ni a, Silchar aṭangin sipai 50 tirh an ni bawk a. Hetih lai hian Silchar DC Edgar-a chu Suakpuilala nen Chângsila an inbiak lai a ni a, police 40 rual nena awm a ni a, a him nia hriat a ni. Hetih lai vêk hian Lushai-hovin Hill Tipperah-ah te, Sylhet lama Adampur-ah leh Manipur lama khaw eng emaw zât an rûn thu dâwn a ni,” tiin. Clementson-a hi hetih hun lai hian Silchar-a Asst. Commissioner mawhphurhna la mektu a ni. Clementson-a ziah zêlnaah chuan Kachari Punji hian January ni 23-ah rûn an tuar hmasa ber a. Hailakandi aṭanga Metcalfe-a leh a hote lo kal chuan khaw kâng bângah chuan ruang 14 an rawn hmu a. Lushai-ho chu Kachari punji aṭangin Alexandrapur-ah an phei a, an hal a, Winchester-a an that a. A fanu leh kuli 12 an hruai bo a, tam tak an hliam a, Manager Sellar-a erawh chu a tlânchhe thei a. Chumi hnuah Kutlicherra thingpui factory an hâl bawk a, Alexandrapur an beih thu hi Kutlicherra thingpui huan Manager Bhagshawe-an a lo hriat lâwk avângin a lo inrâlring hman a. A bangla hnung lam aṭanga Lushai-ho lo lawn chho chu a Assistant Cooke-a nên an lo kâp a, an hnawt bo thei hram a. Hmun dangah Lushai rual dangin kuli 5 an that a, tam fe an hliam bawk.

Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah Ngursailovan a pa phuba lak nana phaitual runpui a huaihawt thu hi chhunzawm kan tum ang.