Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 262: Zoluti te an hawpui ṭan dan
Kar hmasa khan Lalsuthlaha fapa Ngursailova chanchin kan sawi ṭan kha a ni a, a Phaitual runpui a ruahman a, ani chu Tripura ram chhunga lal ni chungin Mizorama Mizo lalte kha a rawn sawm a, Alexandrapur leh hmun dang tam tak an run chiam a nih kha. Tun ṭumah chuan Bengkhuaia khuaten Alexandrapur thingpui huan an run hnua Zoluti an hawpui ṭan dan kan sawi ang a, kan thu lakna chu Zoram Varṭian a ni leh ang.
Zoluti hian a pa an thah hnua amah awmtute leh thingpui huana hnathawktu tam tak nena sala an hruai thu a lo ziak a. Nau awmtu pakhat erawh chu a tlan bo theih thu leh thingpui Sap dangte hnenah an chunga thil thlen dan a sawi a. Chu thu chu Sawrkar lam chhinchiahna, February, 1871-ah chuan Alexandrapur aṭanga an man nauawmtu Shalutri-i chuan hetiang hian a sawi a, “Thawhṭanni zing dar 5 velah kan awmna inah Lushai 3 an lo lut a, min hruai chhuak a, min phuar ta a. Ka fanu kum 3 mi nen chuan kan chenna aṭanga chhim lamah min hruai ta a. Chuta an mi man lo awmte chu mipa 6, hmeichhia 7 an ni a, mipa naupang 4 leh hmeichhe naupang 2, pakhat chu Winchester-a fanu a ni. Thingpui huan rawn runtute hi mi 60 vel an ni a, mi 30-in sal mante an veng a, a dang zawngin Kutlicherra an va bei leh a ni. An rawn haw leh chuan mipa naupang 1 leh hmeichhe 2 an rawn man a, a runtute zinga mi 3 an va thi a. An ruang hi an rawn hlâwm a, ramhnuaiah ni 2 an phurh hnuah an lu an tân a, an kalna hnu an hriat theih loh nan an lu leh taksa chu a hranin an paih a. Lushai-ho chuan ni 8 thlengin chaw min pe lo va, theirah leh kamram awm ang ang min eitir mai a ni. Winchester-a fanu erawh chu an enkawl ṭhain an duat bîk a, ni tin chaw vawi 3 an pe. A chaw tur an chhûm a, kurtai tui, hmâwngsawi an chawmsak ṭhin.” tiin.
Hetiang hian a sawi chhunzawm a: “Ni khat kan kal hnuah chuan pawl danga mi 8-in min rawn fin a, Kachari sal an man ka hmu lo. Ramhnuaiah ni 2 kan kal leh hnu chuan Sellar-a dawhkan enkawltu nupui an that a, a chhan pawh a thawmhnaw hak lai chu an dîl a, kawr a hak loh chuan khaw vawta thih mai a hlauh avângin a pe duh lo va, an thah phah ta a ni. Ni 3-naah chuan Chhota Mita chuan an phuarna nghet lutuk chu hrehawm a tih avangin amah chu kap hlum mai turin a ngen a, an kap hlum ta a. Ni 4, 5, 6, leh 7-naah te chuan tu mah an that lo. Ni 8-na thlengin ramhnuaia theirah chi khat ‘Chotta’ chu min eitir ngar ngar a, chhunah kan kut leh kan keah hruiin an thlunzawm a, zanah kan kut pahnih min phuar belhbawmsak ṭhin. Winchester-a fanu chu chhunah artui an chhumsak ziah bawk,” tiin amah kawmtute hnenah a sawi a ni.
Bengkhuaia pasalṭhaten Zoluti leh sal dang an hawn ṭan aṭanga ni 8 niah chuan an phuarna hrui seh chatin Shalutri-i hi a tlan chhuak a, kawngṭumah haw ngam lovin ramhnuaiah hmarthlang lam hawia ni 4 a kal hnuah sipaiho a tawng a. An man dan chanchin hi a hrilh ta a ni. “Lushai-ho chuan silai 10 vel an nei a, mi 50 velin chem leh fei an keng,” a ti. Sipaiho chuan Shalutri-i chu an hruai ta a, an officer-te hnenah hruaiin Mizoten Alexandrapur an run dan chu Junior Secretary to the Government of Bengal-in heti hian a ziak a: “Lushai-ho chuan kurta fual ung tak, an malte thleng an ha a. An kawrte chu a ban bul vek a ni a, lukhum an khum lo. An silaite chu Kutlicherra-a an hman ang chi, lai mal a ni a, a kaw hmawrah lailungdâwt a invuah. Lushai-ho chu pa tawi te te an ni a, an zingah phaitual mi tu mah an awm lo. Pheikhawk an bun lo va, ṭhi leh ngûn, ke bun leh bengbeh eng mah an inbel lo. Kelmei an awrh hek lo. An sam an zuah a, an zial loh chuan an kawng chen laia sei a ni a, an inbualin an sam an thlah hnuang ṭhîn.
“An silai zên bâwm lâwi ki chu an ak a, an chaw chhumna bêl chu tlakleia siam chhah pui a ni a, an ram aṭanga an rawn ken a ni. D^l leh chawhmeh dangte chu mautheiah an chhum a. An hmeichhe sal mante chu an tiduhdah lo va, an pawngsual hek lo. An sal mante chu hruaiin chhim lam zelah an kalpui a, tlang chhipah an lâwn zel a. Ni hnih niah Siku Dosad, Chhota Mangli leh Sari an that a, Lushai-ho chuan vaihlo zial lian pui pui an zu ṭhîn.”
Tlawng luiin Mizoram a luan pelh hnuah Cachar-ah a luang lût a, he laiah hian lui kam thlang lamah Alexandrapur hi a awm a. An sal mante an hawpui dan hi Shalutri-i sawi ang hian chhim lam zelah a ni a, Tlawng dung an rawn zawh thlak kha an haw lehna pawh hi a ni. Heta kan chhinchhiah tûr chu Zolûti chu an duat bikin a hranpain chaw an chhûm a, artui an chhumsak ziah hi a ni a. A dang lehah chuan Mizote hi kan sal man hmeichhiate pawngsual ṭhîn hnam kan ni lo, tih hi a ni. Pi leh pute thu inhlanchhâwnah emaw, British-ho chhinchhiahnaah emaw pawh chutiang sal man pawngsual sawi tur eng mah kan hre lo. Mizoram buai laia Vai sipaiten Mizo nulate leh nute an pâwngsual khan rapthlak kan tiin mak kan ti hle a nih kha, a chhan chu kan sal mante leh bawihte pawh kan pawngsual ngai loh vang a ni. Hei hi Mizote kan insawi mawi theihna tak pawh a ni e.
Hnam mawlho ai chuan hnam finga kan ngaih zawkte hian an indonaa an sal man hmeichhiate khawih an ching zawk niin a lang. Indopui pahnihnaah khan Russian sipaiten German hmeichhia an pawngsual zat nia an sawi chu Berlin khawpuiah ngawt pawh hmeichhe 1,00,000 zet an ni a, Austria rama Vienna khawpuiah pawh Austrian hmeichhia 1,00,000 zet an pawngsual bawk. Hei hi khawvel history-a hmeichhe nunau a nâwlpuia pawngsualna rapthlak ber tih ṭhin a ni a. Europe khawmualpuia mite khuan America chhim lam an rûn laite pawhin hnam mawl Indian-hote chu an pawngsual nasa ṭhin tih kan hria. Japanese-ho pawhin indopui pahnihna lai khan Chinese hmeichhia sing tam tak an pawngsual avangin tun hnai maiah thupha an chawi kha. Africa ramah pawh ro hlu zawnga Sapho ramchhuakten hmeichhiate an pâwngsual fo ṭhin avangin a thungrulh nan chung Sap hmeichhiate chu an hmuh remchanah an pawngsual ve chauh zâwk a ni.
Chutiang chuan khawvel chanchinah inpawngsualna rapthlak tak tak kan hmuh laiin Mizote erawh chuan an sal mante an pawngsual ve ngai lo. Sapho thuziak khawiah mah Mizoten sal man an pawngsual thu hmuh tur a awm lo va, awm se chu ziah hmaih chi a ni lo.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.