Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 265: Alexandrapur leh Thingpui huan dang runtute hnu an chhui hlawhchham

Kar hnih kal ta khan Zoluti te Bengkhuaia pasalṭhaten an hawpui dan leh an sal mante an pawngsual loh thu te kha kan sawi a, kha kha chhunzawm ila. Kan thu lakna chu Zoram Varṭian a ni zel ang.

Mizo pasalṭha rammuten kum 1871 January thla chhunga Cachar ram thingpui huan te, Sylhet leh Tripura lam te, Manipur leh Chittagong lam te an run chiam avângin British sawrkar chu a ṭul anga che thei turin a inbuatsaih zung zung a. Thingpui huan leh a vela khuate veng turin police awm zawng zawng leh reserved police te, tan in vengtu zawng zawng Silchar leh Sylhet lama mite pawh an tir chhuak a. Sylhet chhim lam veng turin 44th Native Infantry an kal bawk a. Dacca Commissioner leh sipaite pawh Jaboona meilawnga chhuak mai thei turin inring rengin an dintir bawk a. Chutiang chuan Mizo rammute bei let thei turin an inralring a ni.

Hailakandi Assisstant Commissioner Metcalfe-a chuan heng Cachar ram thingpui huante veng turin a police te leh sipaite a sem kual zung zung a. January ni 28, 1871-a sipai 50 an lo thlen belh hnu chuan Mizoram chhunga awm mek, Cachar Bawrhsap Edgar-a chu ṭul thut a awm pawha pui nghal thei tûrin Jhalnacherra-ah sipai 25 a dah a. Kutlicherra chu heng lai thingpui huan hrang hrang vengtute enkawlna hmun atana buatsaihin chaw leh ei tur chhek nan a hmang nghal a. Officer pakhat chu enkawltuah dahin Alexandrapur leh a chhehvel runtute hnu chhui turin a inbuatsaih ta a. January ni 29-ah Assistant Superintendent Savi-a leh sipai 40 hruaiin Lushai Trail an tih mai, Mizo pasalṭhaten sal eng emaw zat nena an hawna hnu chu an chhui ṭan ta a, hei hi Alexandrapur thingpui huan an run aṭanga ni 6 ral hnuah chiah a ni.

Mizoho kawng zawh chu thingpui huan tlang dung aṭangin chhim lamah a kal a, kawng awm sa pawh ni lo, thingpui huan beih nana an kal lama an kawng sah chawp a ni a. Haw lama an zawh atana an buatsaih a nih avangin kawng sirah chuan chhinchhiahnate an siam thluah a. Chumi kawng chanveah chuan thing sang tak ler chu an thlak kawlh a, khaw thlir nan an lo hmang a ni tih an hmu a. Khaw thlir nana an hman thing sang tak tak kungah chuan lawn nana rahbi an tuk thluah te pawh an hmu. Heng khaw thlirna thing ler aṭang hian Hailakandi phaikuam chu chiang takin a lang thei a ni. Kawng bo theihna laiah chuan mau fei hian an kawng zawh tur kawkin thing bulah an tar bawk a. Thingpui huan thlen dawn hnaihah chuan ramngaw chu an sam fai lawk tih an hmu chhuak bawk a. Rairuang hmun an samna hnuhma aṭang chuan thingpui huan an run hma lawka an lo sam fai lawk a ni tih a hriat theih a. Hei hi Tripura a awm Ngursailova leh Palian lalten an mite tira thingpui huan run nana kawng an lo sah lawk kha a ni.

Chhim lama an kal zel hnu chuan kawngṭum bel ṭha tak an va chuang chhuak ta a. Kalkawngah chuan Alexandrapur aṭanga an thir lak, an hmanhmawh avang leh a rit hnawksak an tih avanga an kalsan leh tak te, Winchester-a Bible leh Rs. 100 note an pawhthlerte an va hmu a ni. Chu kawng chu tlang lamah a lawn chho va, khawthlang lamah a kal ta thung a. Chung laiah chuan an ṭhiante ruang an hlawm haw, thinga ṭawn beh hmun thum laiah an hmu a, an lu erawh chu mual letliamah an paih bo avangin an hmu lo. Hmun pakhat zawl deuh an va thlen chuan kuli pakhat hi thingah an ṭawn bet a, a lu an laksak a. Metcalfe-a te chuan Mizo-hovin inthawi nana an hlan niah an ngai hmiah a. He kuli an thah hi Alexandrapur thingpui huan neitu George Sellar-a chaw chhum a ni. Chu kawng chu an zawh zel a, tlang pathum inthlur zinga a hmasa ber an va thleng a, he tlang hi pathum zinga a sang ber a ni nghe nghe a. Chu tlang aṭang chuan Mizoho hnuhma chiang vak lo chu chhim lamah a peng a; mahse, chu hnu chu thui lo teah mauvin an lo ping kawkalh nuk mai a, ram enthlatuten an pawlpui rammute rawn zawh hlauvin kawng dik lo a ni tih hriat nan an lo ping a ni.

An kawng zawh lai chu tlang pahnihna leh pathumna inkarah lawn chhuakin tlang chhipah chuan thingpui huan runtute chu pawl hnihah an inṭhen a. An hnuhma aṭang chuan he lai tlang chhipah hian an inhmukhawm leh a ni tih an hnu chhuitute chuan an hre thei a. Chu lai hmunah chuan kawng pawh a zau a, chhim leh hmar lam panin a kal ruah mai a ni. He kawng zau ṭha tak hi tlang dung zuiin a kal a, Metcalfe-a te chuan Sylhet lam beitute leh thingpui huan leh sipai ralven buk beitute chu he laiah hian an intawk khawm ngei tih an hre thei a ni. Chutah chuan Thingpui huana thawk tho, Chhota Mita an that leh a, ani hi an phuarna tâwt hrehawm a tih avanga tihlum tûra ngentu kha niin a lang. Chuta ṭang chuan chhim lam panin an kal ta zêl a.

Chhim lam tlang dungah, tlang pang awihah chuan an hnu a kal zel a, tlang ram tak tak a nih tawh avangin Mizoram chinah an ngai tawh a, kal zel pawh an ngam meuh tawh lo a ni. Kutlicherra aṭanga an buhfai leh ei tûr kente chu ni khat tla chauh a ni tawh bawk nen, kal zel chu an ngam ta lo va. Kal zel se chuan Sylhet an thleng ngeiin an inring a; mahse, kawng chuan Sylhet a pan ngei ang tih an hriat chian loh avângin inngaihtuahin an chawl ta a ni.

Han sawi belh hlek ila: British sipaite hian Alexandrapur bul lawk Katlicherra aṭanga runtute hnu chhuia an kal dan hi chhim lam zelah kal an inti a, kal zel se chu Sylhet an thlengin an inring hi a awihawm loh hle mai a. Khang hun lai khan hmanrua an nei thaw tawk lo tih a chiang a, chhim lam zelah kalin Bengkhuaia pasalṭhate hnu an chhui a nih chuan Sylhet chu an hlat tial tial zawk dawn a ni si a. Katlicherra aṭang hian Sylhet chu hmar thlang lama awm a ni a, tun lai kawngpuiah chuan km 130 vel a ni. Bengkhuaia khuate hnu an chhui a nih chuan a chhim lam zelah an chhui dawn a ni si a. Chubakah Sylhet beitute hi Bengkhuaia te an ni lo va, Ngursailova huaihawta sai man pawl kheddah an tihte an ni a, khua an run lo va, sai man pawl an bei a ni.

Kan thu ngaiah let leh ila: Chu lai hmun aṭanga hmar lam pana kawng kal zawk chu mel 2 vel an va zawh a, an kawng zawh lai rawn chhuntu kawng dang an va hmu a. Chu kawng chu thing kittuho kawng nge Mizoho rawn kalna kawng an hre thei lo, chu kawng chu khawthlang lam pana kal zel a ni a. Kawng mumal a awm tawh loh hnuah pawh insah chawpin tlang bulṭhut thlengin an kal a, Sylhet khaw hnai ber nia an hriat chu thlen mai an inbeisei a. Chuta an awm lai chuan Savi-a chu Dewarbund lamah ramri veng tura an rawn koh tak avangin an innghahna tlang chhipah chuan sipai 30 an hnutchhiah a, Metcalfe-a leh Savi-a te chu sipai 10 nen an let leh ta a ni.

Kar hnih hnu, February ni 18-ah chuan Bengal sawrkarin Silchar Commissioner hnenah thirhrui thawnin, a la tlai chhe lutuk lo a nih chuan Metcalfe-a te thlen tawp aṭang chuan Lushai Trail chu chhui chhunzawm leh tura pawl lian deuh tir turin an rawn hriattir a. Metcalfe-a leh a hote chuan huaisen taka Mizo rammute hnu an chhui avangin an rawn fak luam bawk a. Metcalfe-a chu a bial chhunga thingpui huan runnaa thi leh hliam te, sala an hruai bo zawng zawngte chu an hming leh kum leh a hnu zela anmahni hriat theihna tur awm ang ang, kimchang taka ziak turin an rawn hriattir a.1

Hemi hnua Mizote hnu an chhui thu hi khawiah mah sawi a awm tawh lo va, Silchar lam hotute hian chhui a sawt tawh lovin an hria a ni mai thei. Edgar-a hnen aṭangin Bengkhuaia hote chuan an khua an thleng tawh tih an hria a ni thei e, kâr khat chuang lai a ni tawh si a.

Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.