Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 267 : Zoluti Sap ramah a haw hnuah Mizoten an zu tlawh
Kar hmasa khan Zoluti pa kha tu thah nge tih leh Zoluti kha tu nge hawpui a, a hnu zelah tu nge kawl, tih kan sawi khaa ni a, vawiinah chuan Sap rama Zoluti awm tak zel dan kan sawi ang a, kan thu lakna chu Zoram Varṭian a ni zel ang.
Kum 1872 aṭang chuan Zoluti chanchin chu hriat lohin a pil ta vang vang a, kum 9 hnu, kum 1881 September thlaah amah hruai chhuaktu General Brownlow-a hnen aṭangin Thanglianan lehkha a dawng nawlh mai a. Brownlow-a chuan Scotland rama Aberdeen khaw chanchinbua Royal Moray College exam result an chhuah chu a rawn hrilh chhawngin Zoluti chu zirlai a ti ṭha berte zinga mi, subject tinah mark hmu sang ber pawl a nih thu a rawn hrilh a. Mizoram aṭanga an hruai chhuah lai khan Sap ṭawng kawi khat pawh thiam ṭha mang lo kha chutia zirlai thiam berte zinga a lo lang chu lawmawm a tih thu a rawn hrilh a ni. Brownlow-a chu General-ah a kaisang tawh a, Queen Victoria vengtu hotu ber a ni tawh a. Zoluti chanchin chu Thangliana hian a hriat chak a ring ni tur a ni, amah Brownlow-a pawh hian a lo ngaihven zui hi a chhinchhiah tlak hle mai. Brownlow-an Thangliana hnenah lehkha a thawn a Zoluti chanchin a ziah bak chu a chanchin chu a hre ta lo ta vang vang a, kum 31 ral hnuah Zoluti hnen aṭangin lehkha a dawng ta nawlh a. London khuaa Hamstead Heath aṭangin heti hian a rawn ziak a:
Dear Colonel Lewin,
A fly on the Wheel tih lehkhabu kha ka chhiar zo chiah a ni. Dik takin he lehkhabu hi a awm tih ka hre lo va, Pu Buanga lehkha ka hmuh hnuhnung berah he lehkhabu hi chhiar tura thurawn min pek avangin ka chhiar ta a ni.
Kum 40 zet ral hnuah i rin loh lam daih aṭanga ka lehkha i hmu hi mak i ti satliah maiin ka ring lo va. Phâr sawm zinga pakhatin lawmthu a rawn sawi ang deuh khan kei pawhin ‘Ka lâwm e’ tih leh ‘Pathianin awmpui zel che rawh se’ ka rawn ti tlai khawhnu a nih hi. Keimah min chhan chhuak turin buaina leh harsatna tam tak i paltlang a ni tih ka hriatin ka ngaisangin ka chhuang hle che a ni.
Pathian hian mak takin thil a ti ṭhin a, ka pa min laksak chu ka hrethiam thei ngai lo va. Tunah erawh chuan a chhan ka hmu ta a nih hi. Mizote chuan Pathian thu an lo hre ta a, Kristian ṭha tak an lo ni ta a, kar hmasa lawk pawh khan ka pi tupa (Pastor Vanchhûnga) hnen aṭangin lehkha ka dawng a ni.
Ka pi leh pute ngilneihna zarah lehkha ṭha takin ka zir thei a, kum 14 ka nihin Elgin Academy High Class Public School-ah ka lut a, kan School-ah chuan zirlai mipa leh hmeichhe naupang 500 chuang kan awm a, kan pawlah chuan a thiam ber ka ni a. Kum 19 ka nih chuan Higher Women’s University Certificate ka zir chhuak leh a, Headmistress-ah ka ṭang ta a. Mizo naupang zinga Sap do tûra ka sipaite hnêna indo dan rela thupek ka lo pe vel khan heng hlawhtlinnate hi min thlen a ni! Khang hun laite kha ka hre riai ruai chauh a ni a, vaibêl zu chungin Mizo naupangte zingah khan an hotu berah ka ṭang ṭhin a nih kha.
Kum 25 lai chu pasal ka nei ta a, fa pathum kan nei a, Frank-a kum 24, Molly kum 15 leh Peggy kum 13 te an ni a. Kan awmnaah min rawn tlawh theih chuan kan lawm hle ang. Amaherawhchu, zin hahthlak i ti tawh a nih pawhin rawn tlawh chhuah ngei che hi ka duh a, i hmangaih em em tlang mite chanchin sawipui che ka chak hle a ni.
Phalna la hmasa lova lehkha ka rawn thawn che hi min hrethiam la, ziak lo thei lova ka inhriat vang a ni e. Hriat chak tam tak ka nei naa, ka tibuai thui lo vang che.
Duhsakna tinrêng nên i tâna rinawmin: Mary Innes Howie (Mary Winchester)
Zoluti hian Thangliana hi hmuh a chak hle a; mahse, Thangliana hian hmuh a duh tlat lo va. Thangliana nupui Margaret-i chuan Zoluti chu lêngah sâwm ngei ngei tûrin a nawr ta a, a tawpah Thangliana chuan an channa in Parkhurst-a leng turin a sawm ta nge nge a. Thla khat hnu, November 1912-ah chuan Zoluti chuan a va tlawh ta a ni. Zolûti chu a hlim em em a, Thangliana nena an inkawm aṭangin a naupan laia amah chhan chhuak tura Vailian sipai chet dan zawng zawng a hriat phah a ni.
Zosaphluia chuan, “Zolûti hian Mizote hi a haw em em ṭhin a; mahse, amah leh sal dangte avangin Chanchinṭha an lo hriat phah tih a hriat chuan a lawm ta hle a, Isaia 11:6-a ‘Hmeichhe naupang têin a la hruai ang’ a tih ang khan Zolûti hian mi tam tak Kristianah a hruai a. Zolûti naupan laiin Vânchhûnga nu (Dârzuani) chu naupang tê a la ni a, Zolûti nen an inkawmin an infiam ṭhîn a ni, ” tiin a ziak a.
Kum 1907 khan Sap Upain Sap ramah Challiana leh Chuautera a hruai a. Zan khat chu London khuaa Exeter Hall an tih, in lian takah chuan missionary-te inkhâwmnaah Sap Upa leh Challiana chu an tel ve a. Ram hrang hrang aṭanga missionary 4000 chuang an inkhawm a ni. Sap Upa chu thusawiah an sawm a, Mizovin phai Vai an run ṭhin te, Zolûti an man leh amah avanga missionary an chhuah dan te a sawi a. A sawi zawh chuan Challiana chu zai turin an sawm a, zak fein a zai ta a. He Exeter Hall-ah hian inkhawm banah Zoluti nen an intawng hlawl mai a, a sawm angin Zoluti te inah an va riak ta nghe nghe a ni. Anni pahnih hi a hnuah Baptist Church of Mizoram Pastor ve ve an ni. Anni hi Sap rama Zoluti zu hmu hmasa ber an ni.
Chumi hnua Zoluti tlawh lehtu chu Mission Veng Presbyterian Kohhran Upa hmasa ber R. Dala a ni a, kum 1912-ah Dr. Fraser-a Sap rama a haw khan a hruai thla ve a. Thla 6 a cham chhungin London-ah Zoluti chu an va tlawh chhuak a ni.
Chumi hnu lehah chuan kum 1924-ah Sir Herbert Lewis-an a fanu Hmeichhe sikula thawk Kittie Lewis-i tlawha Aizawla a lo zin khan Mission Veng Presbyterian Kohhran Upa Ch. Pasena kha an haw thlak leh lamah Sap ramah hruai thlain London-ah kum khat lai lehkha a zirtir a. Pasena hian Sap rama a zir chhung hian London-a biak in pakhatah Zoluti nen an inhmu a, lengah a sawm a, a va riak nghe nghe a ni. Heng hun lai hian Zoluti fapa neihchhun Frank D. Howie chu Indopui pakhatna lai khan sipaiah tangin France rama indonaah a lo thi tawh a ni.
Kum 40 dawn a liam leh hnuah kum 1960-ah Baptist Church of Mizoram Pastor H.S. Luaia chu London-a a awm laiin Zoluti faten an ina riakah an sawm a. Zoluti chu a thi tawh a, a fanu naupang zawk Mary D. Howie, Peggy-i tia koh te nupa chuan Zoluti fanu upa zawk, pasal nei lo Margaret D. Howie, Molly-i tia an koh chu an awmpui a. Zolutin Mizo a ngainatzia leh Mizo thawmhnaw leh tuibur te a hlut ṭhinzia te an lo hrilh a ni. Peggy-te nupa chuan fa an nei lo hlauh mai a, Molly-i lah pasal nei lo a ni a, Frank-a lah tlangval laiin a thi bawk a. Zoluti hian tu reng reng a nei lo va, a fate thih hian a thlah kal zel awm lovin an tawp ta tawp mai a ni.
Kum 1962 khan Rev. C.L. Hminga chu Manchester University-a a zir laiin Serkawna thawk ṭhin Zosap Pi Zoduhi leh Pi Zomuani te tlawhin Bristol-ah a zin a. An hnen aṭang hian Zoluti fate chu Taunton khuaah an awm a ni tih a hre ta a. An ina a va len chuan Zoluti chanchin tam tak an lo hrilh a, an lo duat hle a ni. Kum 1975 khan Rev. Hminga hian research a tih laiin a zu tlawh chhuak leh a, Zoluti fate chu an lo upain an lo bawrhsawm hle tawh a. An in ṭha tak pawh an lo tuaihnum hlei thei tawh lo a ni. Hemi kum hi Mizovin Zoluti te chhungkua kan tlawh hnuhnun ber a ni ta a ni. Zoluti chu kum 1950, March ni 18-ah kum 84 miin a thi a, a thih lai hian a fanu naupang zawk Peggy Douglas-in a enkawl a, hmeithai ve vein an inenkawl a nih chu.
Zoluti fanu upa zawk Margaret D. Howie, Molly-i chu lehkhathiam thei tak a ni a, College pawh a zir zo va. Amaherawhchu, pasal nei lova awm a ni a, kum 1975-ah chuan a naute nupain tar enkawlna inah an dah a. Kum 1980 khan kum 83-a upain a thi nia hriat a ni. Sap rama Mizo zinte chu a lo kawm a, duat takin a lo dawngsawng ṭhin.
Zoluti fanu naupang zawk Mary D. Howie, Peggy-i chu Hill-a nen an innei a, vanduaithlak takin fa an nei thei lo va. Molly-i chu pasal nei lo a nih avângin anni nupa hian an enkawl a. Mizo mikhual an neih pawhin thilpek pek tur an ngaihtuah zel a. Pawisa te, thawmhnaw te pein a hnu zelah pawh lehkha leh Krismas card te thawnin Mizote chu tar tawh tak chungin an la rawn ngaihsak hram hram zel a ni. Anni nupa hi an thih kum kan hre chiah thei lo va, kum 1979 kha chuan an thi ve ve tawh tih hriat a ni.
Mizorama Chanchinṭha thlen nana Mizote thinlunga hmun pawimawh tak luahtu Zolutite chhung hi an ni a. Chi thlah chhawng zel nei lova an boral zo ta mai hi an uiawm hle a ni.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.