Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 268 : Zoluti kan man avanga Chanchinṭha dawng kan ni em?

Kar hmasa khan Sap rama Zoluti awm tak zel dan kan sawi kha a ni a, fa pathum a neih thu leh a fate zinga a fanu pakhat chauhin pasal a nei a, fa an neih loh avanga a thlah kal zel a tawp tak thu nen. Tun ṭumah chuan Zoluti kan man avanga Chanchinṭha dawng kan lo ni reng em, tih kan sawi ang a, kan thu lakna chu Zoram Varṭian a ni zel ang.

Zoluti pa James Winchester-a that a, a fanu Zoluti kan hawn kha kum 1871 January ni 23 a ni a, Mizorama Chanchinṭha dawng hmasa ber chu Liankunga khua, Mualvum naupang leh putar te an ni a, kum 1891 March ni 14 Pathianni chhun laiah an dawng a ni. Zoluti kan man aṭanga kum 20 hnuah Chanchinṭha kan dawn tihna a nih chu.

Zoluti leh Chanchinṭha lo thlen hian inkungkaihna a nei hlei nem, tih lam aṭangin han sawi hmasa ila. Revd. Chuauṭhuama chuan, “Zolûti hi mi tam tak chuan kan ngaisang phian a. Mahse, a chanchin hre deuhten an han sawi tak tak chuan Sap sawn, Meitei nu pakhat fanu a lo ni ve mai a. Mizorama Chanchinṭha rawn luh chhan nen pawh chuti taka inkaihhnawihna nei lem lo a lo ni a. Chuvangin, kum 1963 vela Hmarthlang Presbytery-in Alexandrapur rammut a neihte pawh kha a hun laia kan chawi vul tehlul nen, a hlu lo zo ta lek lek mai a ni,” a ti a. Ani hi Zoluti te pafa leh Chanchinṭha kan lo dawn chungchangah inkaihnawihna a awm lo tia ziak chhun a ni awm e. Thil hriat fuh tawk loh a neih chu Zoluti hi James Winchester-a sawn a ni lo va, a nu erawh chu Meitei a ni. Tun hma khan kan historian B. Lalthangliana hnenah hian, “Zoluti hi Sap sawn, i ti a, khawi aṭangin nge i hriat?” tiin ka lo zawt tawh a. “Pu Zairema khan Sap sawn a ti a, ka awih ve mai,” tiin min chhang a. Revd. Chuauṭhuama pawh hian Pu Zairema sawi a hriat aṭanga hetiang sawi chhawng hi a lo ni a. Pu Zairema kan tih hi Rev. Zairema, Mizo zinga B Sc leh BD zir chhuak hmasa ber kha a ni. James Winchester-a leh a nupui Mira-i hi Sylhet khuaa Pastor kuta innei an ni tih pawh kan sawi tawh kha.

Pu Buanga khan, ‘‘Pathian hian a chhandamna thu hi mite hriattir dan a nei zel a, Mizoten British awp phaitual ram an run fo avangin Mizoram chu an rawn awp ta a. Chung British officer-te chu Pathian thuchah kengtute luhna kawng hawnsaktu niin, keini hi chu chu a hmu chiangtu kan ni,’’ a lo ti a.

Zosaphluia pawhin, “Hmana Mizovin Tlawng dunga thingpui Sap Winchester an zuk thah a, a fanu an man Bengkhuaia hnena an dah kha tunah a la dam. Sap ramah pasal neiin fapa pakhat leh fanu pahnih neiin a awm. Ani chu Mizorama an lak bo tak kha a ni a, amah zawng chhuak tur leh a pa phuba la turin sawrkar an lo lian a, Mizo an hmin veleh Pathian tirhkohvin an rawn zui a. Isua hmangaihna thu leh chatuan nunna hi rang takin an lo chang ta a ni. Hmana a pa an thahna hmuna awm Kristian ṭha tak Sap pakhat a hming A.M. Chalmers-a chuan Winchester-a fanu hnenah lehkha a thawn a, heti hian Zolutin a rawn chhang a: “I lehkha chu thinlung kawng hnihin ka chhiar tih i hre nghal ang. Ka pa duh tak chu ka hloh avangin ka lungchhia a; nimahsela, a nunna a pek chu hnam thima ṭhute hnena kan Chhandamtu duh tak hmangaihna leh a inpekna a thlen hmana zawk a lo nih avangin ka lawm a. A thil mak ti turin Pathianin kawng mak takin a thawk tih ka hriatna a rei tawh tih R. Dala hnenah khawngaih takin hrilh rawh. Chutih lai chuan an hnamten thil pawi tak an khawih tih an la hre lo vang...Chuvângin, anmahni ngaihdam a awl... Mizoram, kum khat ka awmna mi tin thinlungah chuan Pathianin Krista Chanchinṭha thlentir rawh se,” tiin a ziak a. A.M. Chalmers-a hi Mizoten kan lo hre viau mai a, Thingpui huan Sap Chalmer-a kan ti a, ‘Chalmer-a Thingpui tih’ pawh kan Zosapte khan a thlawnin an lo dawng fo a lo ni e.

Zolutin kum 1912 October thlaa Thangliana hnena a lehkhathawn hi lo thlir leh ila: Dear Colonel Lewin, Pu Buanga lehkha ka dawn hnuhnung berah chuan a awm tih reng ka hriat loh lehkhabu A Fly on the Wheel chu chhiar turin min kawhhmuh a...Pathian hian mak takin hna a thawk a...ka pa duh tak laa kei min hnutchhiah mai hi eng nge a chhan ni ang tiin ka ngaihtuah buai fo ṭhin a. Tunah chuan a chhanna a lo thleng ta a nih hi. Mizote chuan Pathian thu an lo awih ta a, Kristian ṭha tak an lo ni ta a. Kar hmasa lawkah khan Bengkhuaia khuaa min enkawltu pitar tupa hnen aṭangin lehkha ka dawng a ni... tiin a ziak a. Zoluti lehkhaa Bengkhuaia khuaa amah enkawltu pitar a tih hi Kaiṭhiangi a ni a, Bengkhuaia khua Sailama a khawnbawl upa Vansuakthanga nupui a ni. Pitar tupa a tih hi Pastor Vanchhunga kha a ni a.

Mizorama Governor lo ni tawh P. R. Kyndiah chuan, “Mizoten Zoluti an ruk bo khan Mizorama Kristian mission, Robert Arthington-a din chu a hring chhuak a, he mission hian Pu Buanga leh Sap Upa te Mizorama Chanchinṭha puang darh turin a rawn tir chhuak ta a ni, ” a lo ti bawk.

Rev. Dr. C.L. Hminga chuan, “Pu Buanga khan London khawpuia dak ina a thawh laiin lem ziak thiam pakhatin Zoluti an man a, ramhnuaiah zan thimthama meichher chhia hlauthawng hmel taka an hruai lai lem a hmuh avangin Mizorama Chanchinṭha hril duhna thinlung a lo nei ta a. A hna chu bansanin missionary-ah a inpe a, India rama Chanchinṭha hril turin a lo chhuak ta a ni,” a ti.

Rev. Dr. Lalsawma pawhin, “Bengkhuaia tlangvalten phur taka Alexandrapur thingpui huan an runa, James Winchester leh a hnathawkte an thaha, a fanu kum 5 mi lek Zorama an hawnpui tak thu khan British empire leh vanram a nghawr nghing a... An mi leh sa dik tak an tualthi ringawt chu phuba an la ngei dâwn. A fanu saltang pawh an chhan chhuak ngei tûr a ni....Chutih rualin British ram Kristiante chuan van lam an lo nawr bawk a. Khawvel pum hneh tura mission tirh chhuah an phur lai tak a ni a...Khawvêl tawp hma ngeia Lushai hnam kawlhsente pawhin Krista Chanchinṭha an lo hriat theih nan an ngaihtuah a...Chumi nghingah chuan tlangval huaisen, Gospel avanga lu chan huamte an lo chhuak ta a nih kha. Mary Winchester khan Paula ṭawngkam hmangin kan ram hnenah hetiang hian thu a sawi ang a ni: ‘Unaute u, ka chunga thil lo thlengte kha, Chanchinṭha tihdarhna tur a lo ni ta hlauh zawk tih in hriat ka duh a ni’... Bengkhuaia hmangin James Winchester leh a fanu kha Mizoram tlan chhuahna hmanrua atan Pathianin min pe a, kan lawm a ni, a ti bawk.

Dr. J.V. Hluna pawhin, “Zoluti pa kan thah leh a fanu kan man khan ram ni tla seng lova roreltu Kumpinu sawrkar ngengpui a chhun a...Chu chu mi hausa pakhat Arthington-an a lo hriatin Chanchinṭha hril darhtu pawl, ‘Arthington Aborigine Mission’ a din ta hial a. Lemziak thiamten Zoluti kan man lai lem an ziah an chhuah tel chu London tleirawl J. H. Lorrain-an a lo hmu a...‘Lalpa, heng hnam zinga Chanchinṭha ka hrilh theih nan remchang min siam rawh,’ tiin a ṭawngṭai ta char char a...Chu chu Zofaten Chanchinṭha kan dawnna bul a lo ni ta a ni, a ti a.

Rev. Dr. H.S. Luaia chuan, “Bengkhuaia leh a tlangval huaisente ram chhana an ramchhuahna rah hi mawlna leh nun chhiatna lam ni lovin ngilneihna leh rinawmna tilangtu, sipaite ropuina pangngai a ni a. A ropui ber erawh chu Kumpinu sawrkar ngilneihzia leh an mi leh sate an hmangaihzia kha keini tan Chanchinṭha kan hriatna bul a lo ni tlat mai kha a ni. Pu Buanga tlangval lai khan London khawlaiah Mizovin Zoluti an man thu leh chanchinbu leh thlalakte a hmuh aṭangin Mizorama lo chhuah hi a tum ta a ni, tia sawi a ni,” a ti bawk.

Prof. Darchhawna pawhin, “Sap pachal thihna avang chuan chatuan Chanchinṭha lo thlengin kraws thisen kan lo hre fiah taah ka ngai a...ka ngaihtuah cheuh cheuh pawhin Zoluti pa thata, amah sala kan lo hruai kha, Pathianin thilchhia aṭangin ropuina ramah min hlang kai ta hlauh niin ka hria a, ka lâwm a ni,” a lo ti bawk.

Rev. Lalpianga pawhin, “James Winchester-te pafa avangin Zoramin Chanchinṭha kan dawng a,” a lo ti bawk.

Hetiang hi kan mi hmasate leh mithiamten Zorama Chanchinṭha lo luh leh Zoluti te pafa leh inkungkaihna an sawi dan chu a ni a, chuvangin, Zoluti te pafa hi Mizote chanchinah a reh tawh dawn lo a ni.

Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.