Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 269 : Mizorama bawih ban kha Zoluti thawh rah a ni em?
Kar hmasa khan Zoluti kan man avanga Chanchinṭha dawng kan lo ni reng em, tih kan sawi kha a ni a, tun ṭumah chuan Zoluti vang hian Mizorama bawih chhuah an ni em, tih kan sawi ang a, kan thu lakna chu Zoram Varṭian a ni zel ang.
Alexandrapur thingpui huan run leh Zoluti te pafa hi Mizote chanchinah a reh tawh dawn lo a ni ang e. Chanchinṭha kan dawn dan kan sawi dawnin kan sawi lang zel a, Mizorama bawih chhuah chanchin kan sawi pawhin Zoluti hi kan lam ri ve zel bawk a, chumi chanchin chu han sawi zau deuh ila.
A hma lama kan sawi tawh ang khan Dr. Fraser-a chu kum 1908-a lo chhuak a ni a, kum 1912-ah a dam loh avangin Sap ramah inenkawl turin a haw ta kha a ni a, R. Dalan a zui haw nghe nghe a nih kha. Dr. Fraser-a haw chhan pakhat chu Aizawl Bawrhsap Kawlsap (H.W. G. Cole) nen bawih chungchangah an inhnial vak a, sawrkar inrawlh hial ngaiin an inhnialna chu a zual zel a. Kawlsapin Mizo lalten sal leh bawih an neih dan chu hnam danphunga awm, ram danga bawih ang an ni lo ve, a tih laiin Fraser-a chuan bawih an nih lantirna chu zalen duh vek an ni, a ti thung a. Chutianga sawrkara an inkhing chho chu Sap rama rorelna sangah ṭhian leh chhungkhat a neihte hnena zualko a duh a, Mizorama bawih chhuah tura a hmalakna chu tihhlawhtlin ngei tumin a haw a ni.
Sawrkar huat pawh pawi sa lovin, “Bawih chu bawih an ni a, British Empire chhungah neih thiang a ni tawh lo,” tiin a ṭang a. Aizawl lamah leh Assam sawrkarah tlangtla lo mah se, London lamah chuan chhungkhat leh ṭhian ṭha, a lam ṭang thei tur an awm avangin hlawhtlinpui a tum bur mai a ni. Dr. Fraser-a chu Welsh Mission hotute pawhin vawi eng emaw zat an kawm a, missionary-te chu sawrkar hnial leh kalh zawnga che lo tur an nihzia te pawh an hrilh a. A rilru a sawhsawn duh loh avangin Welsh Mission chuan missionary a nihna an hlip a, kum 1913-ah an ban ta a ni.
Chutia Dr. Fraser-an Mizorama bawih bantir tuma a beih vak lai hian Zoluti kha London-ah hian pasal fanau neiin a lo khawsa ve mek a. Kum 5 mi lek a nih laia Mizo sala awm a ni a, khatih lai kha chuan Mizorama bawih an neih dan chu a hrethiam kher lo vang. Tukluh bawih emaw, chemsen bawih emaw, a eng bawih pawh hi Sap ṭawng chuan slave a ni a. Mizoram Bawrhsap lar tak Shakespear-a pawh khan a lehkhabu Lushei-Kuki Clan-ah khan bawih nihphung hi slavery a ti a ni.
Zoluti London-a awm hnu hian Kumpinu ram chhungah bawih neih khap ni sia Mizorama bawih an la nei reng chu a lo vei hle a. Kum 1913, July ni 14 khan Under Secretary of State for India, E.S. Montague hnenah lehkha a thawn a. “Kum 1871-72 khan chu ram ngeiah chuan sal ka ni a, chutih laia ka hming chu Mary Winchester-i a ni a, i lo hriat tawh ngei ka ring. Mizo hnam zingah bawih an awm ngei a ni tih hi thudik tak a ni. Heng bawihte hi Mizo lalte hian eng emaw chenah chuan an ṭanpui a ni tih hi a dik rualin hemi letling chiah hian bawihte hian lalte tan hian a thim a var thlu lovin an thawk zawk a ni, tiin. Amah ngei pawh chu British sipaiten chhan chhuak lo se chuan bawiha a awm zel tur thu a sawi a. “Colonel Shakespear-an Mizo bawihte dinhmun aia chhe zawk hi hmun hrang hrangah a awm a ni, a tih hi chu chhuanlam tling lo a ni,” tiin a sawi zawm a. British sawrkar chu Mizo bawihte chungchang chu enfiah a, ṭan lam nei officer-te ziak chu ring mai lo turin a ngen a ni. Mahse, British sawrkar chuan Mizoram awp nan an lalte an hmang si a, thil khawlhkham awm thei nia an hriat avangin bawih bân chu an tum mai lo. Zolûti chuan nasa lehzualin hma a la ta a, Anti-Slavery and Aborigines Society pawl dinin, Mizorama bawih chhuah a nih theih nan a tha leh zung zawng zawng a hmang ta a. Suhas Chatterjee-a chuan ‘Lei leh van nghawr chhuakin a thawk a ni’ a ti.
Zoluti thawhrimna hian rah a nei ta a, liberal pawl zinga eng emaw zat chuan an ṭan ta a. Kristian missionary tam takin Zolûti thiltih chu thlawpin aw an chhuah ve ta bawk a. Chung zinga tha thawh nasa ber chu Dr. Fraser-a hi a ni a, India sawrkarin bawih bân a tum lo tih a hriat hnu pawhin beidawng lovin British Parliament-ah thlen a tum ta a. A ṭhianpa Liberal Chancellor thiltithei tak David Lloyd George-a chu vauchherah a hmang ta a. Heng hun laia Fraser-a leh Zolutin bawih ban tura Sap rama mi hrang hrang an kawm chhoh lai hian R. Dala pawh hi a tel ve ṭhin a. Sawrkar kar nana a thehluttu hming ziah ngaiah Saptlangvala (Watkin Roberts) pawhin a ziak ve a ni. R. Dala chuan Maubuang lal Khawvelthanga bawih Dr. Fraser-an pakhat Rs. 40 zela a leisak thu te kha an sawi chhuak ve a ni awm e.
Kum 1913 chhovah chuan Zoluti leh Fraser-a te inkawp chuan Assam sawrkarah an nawr zui zel a. Assam ram pawh British hnuaia an luh khan an bawihte chu ban an nih vek thute sawi chhuakin, ‘Mizoramah pawh chutiang tak chuan tih ve tûr a ni,’ tiin an nawr a. Mahse, sawrkar chu an hmin hlei thei lo. Assam Chief Commissioner Earland-a chuan hnam nunphung khawih danglam chu pawlitik thilah harsatna a awm thei dawnin a hria a. Superintendent-te chuan an awpna hnuaia mite tana ṭha an tih anga enkawl turin zalenna nei se ṭha a ti a. General-in-Council pawhin Chief Commissioner thu chu ṭha tiin, ‘Hmanlai aṭanga an lo neih tawh, an nunphunga bet tlat tawh tihdanglam chu a finthlak lo vang,’ tiin an rel ta a ni.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah Zoluti leh bawih chhuah thu hi chhunzawm kan tum ang.