Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 270: Zoluti vangin Mizoramah bawih ban a ni reng em?

Kar hmasa khan Zoluti vang hian Mizorama bawih chhuah an ni em tih kan sawi kha kan chhunzawm ang a, kan thu lakna chu Zoram Varṭian a ni zel ang.

Kum 1912 aṭangin Zoluti hian Mizorama bawih ban an nih theih nan hma a la ṭan a, kum 1913-ah chuan Dr. Fraser-a nen inkawpin London-ah thapui thawhin Member of Parliament an hmelhriat leh chhungkhatte an lenchilh a. An hmelhriat lem loh pawh rorelna lama mi chung en deuh te hnenah British Empire chhungah bawih neih khap a nih tawh laiin India ram hmarchhak kilah bawih leh sal an la neih dan sawiin ban tura hma lakpui turin an ngen hlawm a nih kha.

British Parliament chuan thutlukna siam lovin India sawrkar kut a ni a, bawih an la neih chuan chhan ṭha tak a awm ang, tiin India sawrkar ngaihtuah turin an pe a. India sawrkar pawhin bawih leh sal neihna chu Assam ram chhunga mi a nih avangin Assam sawrkar kutah an dah lehchhawng a. Kum 1913 vek hian Zoluti leh Dr. Fraser-a te chuan Assam sawrkarah an nawr zui zel a, kar hmasa lama kan sawi tawh ang khan Assam Chief Commissioner Earland-a chuan hnam nunphung khawih danglam chu pawlitik thilah harsatna a awm thei dawnin a hria a. Superintendent-te chuan an awpna hnuaia mite tana ṭha an tih anga enkawl turin zalenna nei se ṭha a ti a. General-in-Council pawhin Chief Commissioner thlawpin, ‘Hmanlai aṭanga an lo neih tawh, an nunphunga bet tlat tawh tihdanglam chu a finthlak lo vang,’ tiin an rel a ni.

An thutlukna chu March ni 5, 1914 khan Secretary of State for India hnenah thawnin London an hriattir ta a. Mizorama bawihte chu an hnam nuna bet tlat, humhimna leh hamṭhatna beiseia lal kuta tlu lutte an ni hlawm a, a tam ber zawk an ni awm e. Zoluti leh Dr. Fraser-a te chuan beih chhunzawm zelin British Empire chhunga bawih neih khap a nih tawh laia Mizoram bika a la awm tlat chu roreltute hmuh thiam loh vang emaw, tan lam neia ro an rel vang emaw niin an hria a. Chuvangin bawih ban tur chuan theihtawp an chhuah zel a. England ramah pawh bawih an neih lohna a rei tawh a, kum 1833 daih tawhah khan Slavery Abolition Act chu parliament-in an lo pawm tawh a. Kum za dawn lai chu bawih an lo ban tawh avangin an lalram chhungah bawih an awm tawh lo turah mipui chuan an ngai a. Chutiang chu mipui ngaihdan a lo nih tawh avangin ‘India ram hmarchhak kilkhawrah bawih an la ban lo’ tih thu chuan mite beng pawh a verh hle a ni awm e. Tichuan Bawih neih thu chuan boruak a siam ta zel a, England-ah chuan British roreltute leh dan kengkawngtute inkarah inhrui pawhna a siam ta zel a. Fraser-a ṭhian pakhat Noel Buxter-a M.P. chuan Mizorama bawih an la neih thu chu Parliament-a sawiho turin a thlen ta a. Kum 1914 July ni 11aṭanga August ni 3 chhung khan House of Common Parliament Session chuan India ram chhunga semi-slavery chungchang chu an sawiho ta a. Kum 1833-a British Empire chhunga bawih ban thu an lo puan tawh dungthulin Lushai Hills-ah pawh bawih ban tur a ni, tiin an rel ta a ni. Parliament thutlukna chu India sawrkar bawhzui tura hriattir a ni a. India sawrkar chuan kum 1915-ah Assam sawrkar hnenah bawih ban thu chu bawhzui turin a hriattir ta a ni.

Zoluti leh Dr. Fraser-a ten bawih ban tura theihtawp chhuaha hma an lakna chuan kawngro a su ta a, a tawpah chuan hnehtu an lo ni ta a ni. Kum 1915 aṭangin Assam sawrkarin bawih ban thu a pe chhuak ṭan a, hei vang hian heng hun chhova piang Mizo eng emaw zat chu Bawihchhuaka te, Bawihbana te tiin hmingah an lo chawi phah hial a ni. Mi thiamte ziah dan inang chiah lo mah se, kum 1924-ah Mizoramah bawih zawng zawng chhuah fel a ni tih hi a pawmawm hle a, kum 1927-ah Mizorama bawih zawng zawng ban a ni ta, tia ziak pawh hi a dik hlei hlei awm e.

Kum 1913,July ni 14-a Under Secretary of State for India, E.S. Montague hnena Zolutin lehkha thawna Mizorama bawih an awm ngei a ni tih finfiahna a neih thu a hriattirna hi han bih leh ila: “Kum 1871-72 khan chu ram ngeiah chuan sal ka ni a, chutih laia ka hming chu Mary Winchester-i a ni a, i lo hriat tawh ngei ka ring. Mizo hnam zingah bawih an awm ngei a ni tih hi thu dik tak a ni. Heng bawihte hi Mizo lalte hian eng emaw chenah chuan an ṭanpui a ni tih hi a dik rualin hemi letling chiah hian bawihte hian lalte tan hian a thim a var thlu lovin an thawk zawk a ni, tiin. A sawi zelnaah chuan amah ngei pawh chu British sipaiten chhan chhuak lo se chuan bawiha a luh ve ngei tur thu a sawi a ni.

Chutiang chuan bawih ban tura a hma lakna kal zelah Anti-Slavery and Aborigines Society pawl dinin, Mizorama bawih chhuah a nih theih nan a tha leh tui zawng zawng a hmang a. British Parliament benga Mizorama bawih an neih thu thlen a nih theihna pawh hi Zoluti thawh rah niin Suhas Chatterjee-a chuan a sawi a, “Lei leh van nghawr chhuakin a thawk a ni” a lo ti hial a ni.

Chutiang chu thil thlen dan a nih avangin Zoluti vang hian Mizoramah bawih ban a ni, tia sawi pawh a inthlahrunawm awm lo ve. Chubakah chuan, Mizo te ngainat leh ngaihsan em em Dr. Fraser-an Mizo lal ina bawih awmte a khawngaih avangin sum tam tak sengin a tlan chhuak a, ani hi Mizorama bawih awm ngaimawhtu hmasa ber leh a tawp thlenga bawih ban tura thawk a ni a. Dr. Fraser-an nasa taka bawih ban tura hma a lak avangin Mizoramah bawih zawng zawng chhuah a ni, ti pawhin kan sawi thei ang a, Zoluti leh Dr. Fraser-a ten theihtawp chhuaha Mizorama bawih ban tura hma an lak avangin kum 1927 aṭang chuan Mizorama bawih zawng zawng chhuah an lo ni ta a ni.

Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.