Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 271: Kum zabi 19-na tawp lama Protestant kohhranten Chanchinṭha hril hna thawh ṭul an tih dan
Kar hmasa khan Zolutin nasa taka a thawh avangin Mizorama bawih chhuah a nih dan kan sawi kha a ni a, tun ṭumah chuan kum zabi sawmpakuana tawp lama Protestant kohhranten Chanchinṭha hril ṭul an tih dan kan sawi ang a, kan thu lakna chu Zoram Varṭian a ni zel ang.
Baibula kan hmuh Tirhkohte Thiltih ziaktu Daktawr Luka chuan, “Nimahsela, Thlarau Thianghlim chu in chunga a lo thlen hunah thiltihtheihna in la nei ang; tichuan, Jerusalem khuaah te, Judai leh Samari ram khaw tinah te, kawlkil thleng pawhin ka thuhretute in ni ang,” tiin Isuan a zirtirte hnenah a sawi niin a ziak a. Vana a lawn tawh dawn avangin a zirtirte chu a hna chhunzawm turin Lal Isua hian a duh a ni.
Hman lai chuan philosphy zirna sikula zirlaite hi ‘disciple’ tiin an ko ṭhin niin World History Encyclopedia chuan a sawi a, chung philosophy zirna sikulah chuan zirtirtu an awm a, zirlaite chuan a zirtirna thute chu an vawng reng a, midang an hlan chhawng ṭhin a ni. Tirkohte Thiltih buah hian ‘disciple’ tih chu ‘apostle’ tia thlak fo a ni a, chumi awmzia chu ‘tirchhuaha’ tihna a ni a. Disciple chuan a zirtirtu thute chu midang hnenah a hlan chhawng zel a, a hlanchhawngtu chu hming dang pein apostle an ti ta a ni ber mai. Grik ṭawng ‘apostellein’ tih aṭanga Sapin an lakchhawn a ni a, Latin ṭawnga apostle tlukpui chu ‘missio’ tih a ni thung a, chu chu Sap ṭawnga ‘missionary’ tih ṭawngkam lo chhuahna chu a ni (https://www.worldhistory.org/a...).
Lal Isua Kristain a zirtirte vana a lawnsan hnuah, Thlarau Thianghlim lo thleng tur nghak tura a chah angin an nghak ta kha a ni a, Thlarau Thianghlim chu an han chang ta a, thiltihtheihnaa thuam an han nih chiah khan huai takin, hlauh nei lovin Lal Isua chanchinṭha chu an tlangaupui ta a nih kha. Kha kha khawvela hmun tina Chanchinṭha hrilh hna thawh ṭanna a ni tiin kan sawi thei ang. e
Protestant kohhranhote chuan kum 1860 chhovah khan Chanchinṭha puan darh hna an thawh mek chu chak zawka hma lak ṭul tihna an nei lian hle a. Kum 1900 thlen hma ngeia hnam tin chi tin hnena hril zo hman ngei turin pawl hrang hrangin hma an la a. Leeds khuaa Robert Arthington-a pawhin heng hun laia kohhran leh pawl hrang hrang hmalak dan a hmuh te chu a duhkhawp lo va, Chanchinṭha hril zawh thuai a nih theih nan a sum zawng zawng hman a phal ta a ni. Arthington-a chanchin kan chhui hmain heng hun laia Protestant kohhranhoten Chanchinṭha puan darh hna an lo thawh dan kan chhui hmasa ang.
Kum 1881 khan Missionary Review tih chanchinbuah Pastor A.T. Pierson-an, “Can the World Be Evangelized in Twenty Years?” tih a ziah chuan mite beng a verhin inhnialna leh sawihona tam tak a hring chhuak a. A thuziak awmzia chu kum 20 chhungin khawvel pumah Chanchinṭha hi hrilh zawh theih a ni ang em, tihna vel a nih chu. Pierson-a hi USA rama Philadelphia khuaa Presbyterian kohhran Pastor a ni a. Khawvel pum huapa Chanchinṭha hril darhna lama mi thiam leh ṭhahnemngai em em a ni. Kum 1880 aṭanga 1900 inkar kum 20 chhung hian khawvel pum puiah Chanchinṭha hi hrilh zawh hman theih niin a ring tlat a. Hril zo hman ngei turin kohhranhote leh Chanchinṭha hril hna thawk pawlte thawhho dan tur sawiin a zin kual a. Chanchinbu leh lehkhabuah pawh ṭan lain theihtawpin a bei bawk a. Chutiang taka a ṭhahnemngaihna chuan mi thiam tam tak a kaitho va a ni.
Kum 1882 khan Pierson-a thuziak dang, The Progress of Mission tihah chuan kum 80 chhunga khawvela pawl hrang hrangin Chanchinṭha hril hna an thawh dan a chhui kir a. “Hnam tin chi tin hnena Chanchinṭha hril a nih hunah tawpna chu a thleng ang, tih hrilh lawkna hi a thleng ṭep tawh a, kan hma lawkah a awm tawh a ni. Khawi lamah pawh mit han len ila, hun tawp a hnai tih kan hre thei a, Lo kal lehna khawvar eng lo chhuak mek chu kan hmaah a awm a, varṭianah kan ding a ni. Tunah hian Pathian kohhranhoten Chanchinṭha hril nan sum leh mihring a nei tawk a, kan ni tin nun tibuai lovin, kan in chhung lum nuam takte chân chuang lovin tun aṭanga kum 10 chhungin Chanchinṭha hril chhuah hna hi kan thawk thei a ni tih i hre chiang ang u,” a ti a.
Pierson-a chuan ṭhangkhat lian chhung hian khawvel puma Chanchinṭha hril zawh hman theih niin a ngai a. “Chumi tihlawhtling tur chuan nasa lehzuala mission rawngbawlna kal pui a ngai a. Kohhran tinin an membar tihpun hna thawkin, khawvela mihring pun chak dan aiin kohhran membar pun chak zawk a ngai a, mihring pun chak dan umpha ngei turin ringthar siam pun zel a ngai,” a ti. Pierson-a ngaih dan chuan khawvel puma Chanchinṭha hril zawh a la nih loh chhan bulpui ber chu kohhranin Thlarau Thianghlim thiltihtheihna a neih tawk loh vang a ni a. “Kum 1900-a khawvel pum puia Chanchinṭha hril zo hman tur chuan kohhranin nasa lehzuala thlarau bo chhandam duhna thinlung a neih a ngai a, Thlarau Thianghlim Baptisma kan chan a ngai a ni,” a ti.
Kum 1882, April ni 27-a Presbyterian Journal-ah pawh, ‘Chak taka Chanchinṭha hril dan’ tih ziaktu chuan Kristian zawng zawngin kum 10 chhungin mi 50 ṭheuh kan hrilh emaw, kum khatah mi 5 ṭheuh emaw kan hrilh theih chuan kum 10 chhungin kan hril chhuak vek hman dawn niin a ngai.
Hetih lai hian chanchinbu hrang hranga kohhran hruaituten khawvel pum puia Chanchinṭha hril zawh thuai a nih theih dan tur an ziah chu Robert Arthington-a hian a lo chhiar ve a. Dr. Nelson-a leh Prof. Kellogg-a ten, “Tun hi hun ṭha ber a ni a, khawvel pum pui hi evangelist-te thuhrilna pulpit-ah kan siam a ṭul a ni,” tia an ziah chuan a rilru a hneh hle a.
Amah Arthington-a ngei pawh chuan kum 20, 30 chhung ngeia khawvel pum puia Chanchinṭha hril zawh theih dan tur a lo ruahman ve chu a rawn ziak ta a. Pierson-a leh Kellogg-a te pawhin a ruahmanna chu ṭha an tihpui a, lehkha inthawn tawnin an sawiho chho ta a ni.
Arthington-a ruahmanna siam aṭang thlirin, Missionary Review chanchinbu chuan khawvela Chanchinṭha hril hna kal lai mekte hmasawn dan chanchin ziahna bik a siam phah nghe nghe a. The Illustrated Missionary News chanchinbu pawhin kum 1883 April thla chhuakah chuan Arthington-an Chanchinṭha hril hna thawh a duh dan chu an la thutak lehzual a, ngenna siamin heti hian an chhuah a: ‘Robert Arthington-a ngenna leh thurawn angin, ram thima thawk missionary-te leh Chanchinṭha hril ṭulna hria apiangten heng a hnuaia kan hriat duhte hi min rawn hriattir zel turin kan ngen a che u. Pakhatna: Lal Isua Krista chanchin la hre ngai reng reng lo hnam leh ram. Pahnihna: Khawvel pum puia hnam tenau zawk, mi sing emaw lek pawh huam vekin, kutziak leh khawla chhut Pathian thu chhiar tur eng mah la nei lote chanchin, tiin an chhuah a. Mi hrang hrangin Arthington-a hriat duh chu chanchinbu kal tlangin an rawn thawhkhawm ta a ni.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.