Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 273 : Robert Arthington-an Chanchinṭha hril hna thawh a tum ve ṭan ta
Kar hmasa khan Robert Arthington-an Chanchinṭha hril a tum ve ṭan dan kan sawi a, kha kha kan chhunzawm ang a, kan thu lakna chu Zoram Varṭian a ni zel ang.
Robert Arthington-an Chanchinṭha hril a tum ve ṭan lai chuan kohhran hruaitu thiltithei tak mai Josiah Strong-a, Our Country tih lehkhabu ziaktu chuan, ‘‘Kum zabi sawm leh pakuana (1801-1900) chhung hi Pathianin Chanchinṭha hril nana kawng a hawn zau lai ber hun a ni a. Science leh zirna lam te, damdawi leh politik lamah te, eng kawngah pawh kan hmasawnna hian Chanchinṭha hril ṭanpui zawngin hma a sawn vek a ni,’’ a ti a.
India ram Bishop Thobum-a pawhin, ‘‘Kum 1900 lo thlen hmain India rama missionary pawlte hian ring thar za tel ni lo, sang telin an siam ruih ruih ka ring a. Kum 92 chhung kal taa ringthar kan siam tawh aiin tun kum 8 lo awm leh tur chhunga ring thar kan siam tur hi a let tam takin an tam zawk loh chuan mak ka ti hle ang,’’ a lo ti ve bawk a.
Kum 1893-a Canada ram khawpui Montreal-a inkhawmpuiah chuan Christian Endeavour dintu Francis E. Clark-a chuan, “Kan Lalpa thupek hnuhnung ber kha zawmin Chanchinṭha kan hril zel a, chu chuan kohhran a tiṭhang zel bawk a. Kohhran a lo hausa zel a, inpuahchahna ṭha kan nei thei zel bawk a. Ringthar za bia nei ṭhinten sang telin an nei tawh a, sang tela pung ṭhin kha tunah chuan maktaduai telin an pung ta a. Kum zabi sawmhnihna kan chuangkai ṭep tawh a, kum tlem la awmah hian nasa taka ṭan kan lak chuan kum zabi thar chuan, ram kilkhawr ber thlenga Chanchinṭha dawng vek khawvelah min hlangkai dawn a ni,” tiin a lo sawi a ni.
Kum 1894 July thlaah khan Robert Arthington-an chanchinbu pakhatah khawvela Kristian zawng zawngte hnena lehkha a thawn an tichhuak a. Chu lehkhaah chuan Kristian zawng zawngte chu Thupuan 5:9 leh 7:9-in a sawite hi tihlawhtlinga, Pathian lalṭhuthleng hmaah hnam tin chi tin an din theih nana tha leh tui seng turin a fuih a. Chutianga thawk tur chuan rawtna a siam nghal a. Chungte chu: Fing tak leh awmze nei takin Chanchinṭha hril hna thawh dan tur hi kan rel tur a ni, tih te, Ring tharin an chhiar tur Pathian thu lehlin chu hna hmasaah neih a ngai, tih te, Ring tharte zinga a fing zual leh ṭha zualte chu zirtirna ṭha bik pek a, anmahni hnam zinga thawk tura duan zel, tih te leh Missionary-ten thawhna hmun ramri fel tak neiin, pawl dang te nen indipdal thei zawnga ramri pelh loh ni se, tih te a ni.
A sawi zelnaah chuan, “Missionary pawlte hian an thawhna hmun ṭheuh leh an rawngbawl dan chu engkim chunga thuneitu Pathian leh Thlarau Thianghlim hnenah kawl tirin, ringthar an siamte zinga a rin tlak ber berte kutah hlan chhawng ngam sela. Ram thar dang zuan thuai thuai ila, mi thawh tawhnaah lut lovin hmun thar zelah lut bawk ila. Ram khat chhungah pawl pakhat aia tam kan lut a nih pawhin indipdal lova lungrual taka thawh dan tur sawiho zel ni se. Missionary pawlten an la thlen phak loh ramte chu inhrilh tawn zel ila, mi dang tan thawhna tur kan inkawhhmuh zung zung thei ang a, a sawt ang. Chutiang taka inlungruala kan thawhho chuan khawvel pum puia Chachinṭha hril hna chu rei lo teah kan thawk zo thei ngei ang,” tiin a lo sawi bawk a ni.
Kum zabi sawmhnihna tir lam kum 30 chhunga Protestant missionary te hnathawh ropui tak lo inṭan dan chanchin hi a ngaihnawmin thawnthu danglam tak chu a ni ngei mai. Chung zingah chuan Arthington-a maktaduai tih khawpa mi mal hausakna hmanga Chanchinṭha hril hna, thawh a nih dan hi Africa leh Asia khawmualpuiah chuan theihnghilh theih a ni tawh lo vang. Hnial rual lohin mi malah chuan Arthington-a tluka British protestant mission-te hna thawh tiṭhangtu hi tu mah an awm lo vang. Phal taka sum a thawh chu Pathianin mal a sawm chhoh dan hi amah ngei pawhin a suangtuah leh rin phak bakin a ropui a, a chanchin hi chhiar a nuamin a ngaihnawm a ni.
A rawngbawl dan kan sawi hmain amah leh an chungkaw chanchin han sawi thuak thuak ila. Kum 1823, May ni 20 khan England rama Leeds khuaah Robert-a leh Maria Arthington te fapa neih chhun Robert Arthington-a hi a lo piang a. Sapho tih danin a hmingah Robert Arthington Jr. tia phuah a ni. A lo pian lai hian a nu leh pa chu Society of Friends, Quakers an ti bawk, Kristian pawl zinga a thusa leh hruaitu an ni a. A pa Robert Arthington Sr. hi Leeds khuaa Hunslet Lane-ah zu thlawrna hmun neia insiam hausa a ni a. Thlahtu lam aṭanga an inhlanchhawn, Arthington chhungkaw eizawnna hlun tak mai chu zu sak a ni. Heng hun lai kum zabi 19-na tir lamah hi chuan zu zawrh leh in hi miten pawi an ti lem lo va, kohhran pawhin an sawisel lem lo. Arthington-an college a kal lai chuan sakhaw lama tui mi, in vawng uluk deuhte chuan an sawisel ṭan tawh a ni awm e. College a chhuahsan hlim kum 1850 vel laiin an ina inkhawm an neih apiangin zu an inho ṭhin a, chu chu an zinga pakhatin a felhlel deuhin a hriain a sawi chhuak a. Ṭum khat an inkhawm chu zu an inho leh a, an titiho lai chuan Arthington Sr-a chu a thawk lawk a, an zu bel lian pui chu a leih baw ta vek a, chuta ṭang chuan an chhungkuain zu in leh thlawr chu an bansan ta a ni.
Arthington-a hian farnu pathum a neih zinga pahnih Susanna-i leh Jane-i te chuan pasal an neih hnu lawkah fa nei lovin an thi ta mai a, a farnu la dam chhun Phoebe-i chu tar kûn khupbihin a dam a, sakhaw thilah a inhmang zo a ni. Phoebe-i hian Chanchinṭha hril rawngbawlna hi a ngai pawimawh a, a nun leh neih sum chu rawngbawl nan a pe zo a. A sum vawnna lehkhabu aṭanga a lan danin ama mamawh atan sum eng tham mah a hmang ngai lo va, George Muller-a Fahrah in ṭanpui nan leh China rama Chanchinṭha hril nan erawh sum tam tak a pe thung a ni. Chutiang chuan Mizorama missionary rawn tirtu Arthington-a pa leh a farnu Phoebe-i chu Arthington-an Chanchinṭha hril hna a thawh ve hmaa amah kaihruaitu leh entawn tlaka lo thawk tawh an ni a. Quakers-ho hi kum 1600 hnu deuh aṭangin England aṭangin USA-ah an pem hlawm a, kumin 2026 thleng hian USA-a state tinah Quakers pawl awm lohna a awm awm lo ve, a tam chu an tam tawh lo hle. Chanchinṭha hril ngai pawimawh tak pawl an lo ni tawh ṭhin a ni.
Chutiang pawl aṭanga lo sei lian Arthington-a chu zirna lama mi taima leh tui tak ni mah se, sakhaw pawl thuah ‘Pâwl chhuak’ a nih avangin college a zir chhuah phalsak a ni lo, tiin Lalsangkima Pachuau chuan a ziak a (Arthington-a leh A Ramthar Rawngbawlna Chanchin, 1994, p. 6), Brian Stanley-a erawh chuan Cambridge university aṭangin a zir chhuak, a ti thung a (The Legacy of Robert Arthington), Zirna sikul a chhuahsan hnu pawhin Leeds khuaa mi thiam pawlho zingah a tel zui a ni, a ti.
A nu Maria-i pawh an hun laia Leeds khua leh a chheh vela hriat tham ve tak Jowit chhungkaw thlah a ni. Maria Arthington-i chu sakhaw mi tak, lehkha thiam, thu leh hla lama tui mi, a thuziakte leh a hla phuahte pawh a hun laia tlangzarh tling a ni. England rama missionary pawl lian ber ber Baptist Missionary Society (BMS) te, London Missionary Society (LMS) te, Church Missionary Society (CMS) te leh Wesleyan Methodist missionary te chu Maria-i nulat laia lo lar ṭante an ni hlawm a. Pasal a neih hnu thlengin heng missionary pawlte hi a tuipui em em ṭhin a ni.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.