Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 274 : Robert Arthington-a te chhungkua leh Chanchinṭha
Kar hmasa khan Robert Arthington-a te chhungin Chanchinṭha hril an tum ve dan kan sawi a, kha kha kan chhunzawm ang a, kan thu lakna chu Zoram Varṭian a ni zel ang.
Kan sawi tawh ang khan Robert Arthington-a nu Maria-i hi sakhaw mi tak, lehkha thiam, thu leh hla lama tui tak a ni a, a thuziakte leh a hla phuahte pawh mi sawi hlawh a lo ni tawh a. Chanchinṭha hrilna lamah pawh a lo inhmang ve tawh ṭhin a, Baptist Missionary Society (BMS) te, London Missionary Society (LMS) te, Church Missionary Society (CMS) te leh Wesleyan Methodist missionary te chu Maria-i hian a lo tuipui ve ṭhin a, pasal a neih hnu thlengin heng missionary pawlah hian sum leh pai te pawh a lo thawh ve tawh ṭhin a ni.
A fapa Arthington-an Chanchinṭha hril a ngaih pawimawh em em chhan bul ber pawh a nu kaihhruaina hi ni ngeiin a lang. Maria-i pasal Arthington Sr. erawh chu Maria-i anga sakhuana lam tui mi a nih thu sawi a awm lo. Zu thlawra ei zawng, inti hausa an ni a. An kohhran inkhawm banah pawh zu inho ṭhin kha an ni a, amaherawhchu, a hnu lam zelah an pawl inkhawma zu inho kha ni theia a hriat loh avangin an zu bel pawh a vaw keh a, zu thlawr pawh an bansan zui ta a ni. Amah hi pa ngawichawi leh lehkha chhiar peih mi tak a ni a, a fapa Arthington-a pawhin chu mi lamah chuan a chhun hle.
Kum 1838 khan Maria-i chuan Chanchinṭha hrilna lama a inhman chhoh zel laiin Quakers pawl rin dan chu dik a tih loh avangin a chhuahsan a. A fanute pawhin a hnung zuiin Quakers pawl aṭangin an chhuak ve ta a, a fapa neih chhun Robert Arthington-a erawh chu a pa hnung zuiin a la tel zel na a, kum 10 a lo vei chuan, kum 1848-ah a nu hnung zuiin Quakers pawl chu a chhuahsan ve ta a ni. A pasal Robert Arthington Sr.-a erawh chuan a nupui leh fate zawng zawngin an pawl chhuahsan mah se, a dam chhungin Leeds khaw Quakers pawl ziaktu hna rinawm takin a thawk ta a ni.
Maria-i fapa Robert Arthington-a hian Quakers pawl a chhuahsan hnu hian a thlarau nun kaihruaitu atan Leeds khuaa South Parade Baptist kohhran a bel a; a tirah inkhawm nan hmang mah se, kohhranah hming a ziak lut lo va, a dam chhungin eng pawl kohhranah mah a hming a ziak lut ta lo a ni. Kum 1863-ah a nuin a thihsan a, a kum leh 1864-ah a pain an thihsan ve leh a, a nu leh pa thih hma deuh aṭang tawh hian an awmna veng Hunslet lane chu thir chherna leh factory hmun pui tak a nih ṭan avangin khawsak nuam a ti tawh lo va, Headingley vengah in thar a sa a, a insawn chhuak ta a ni. A in sak thar a luah hlimah hian nupui atana a lo hual ruk ve deuh chuan a hnial hlauh mai a, chuta ṭang chuan a khawsa zia leh nunphung a lo danglam ta daih mai a ni. Chhiahhlawh reng reng a nei duh ta lo va, inchhung sekrek leh ṭul dang zawng zawng amahin khawihin amah chauhvin a in thar lianpuiah chuan pindan pakhatah chauh a inkhung fal ta a. Nun khaw nawmna ngaihsak miah lovin sum leh pai peipungin a khawl khawm a, chanchinṭha hril nana a hman bak chu thawmhnaw leh in chhung khawsak nan chuan a ren thei ang berin a hmang ta a ni. A nupui hualin a neih duh loh avangin nupui neiha chhungkaw din tumna lam a bansan hmak a, ‘Khawvel sum tinreng leh lunghlu, ka dil lo, nawmsakna nen’ tih hla ang deuh khan khawvel ropuina leh nawmsakna chu a mausam ta hmak a, Chanchinṭha hril hna thawh chu a theihna zawng zawngin a bei ve ta a ni, kan ti thei ang.
Sakhaw lamah chuan sawi tawh angin Kristian pawl pakhat Quakers an tih zinga mi a ni ṭhin a. He pawl Quakers an tih hi kum 1650 khân English mi, thuhriltu ropui tak mai George Fox (1624-1691)-an ṭhian inpawlkhawm anga a din a ni. Anmahni chuan Society of Friends an inti a, Biak ina tih dan phung nghet tak neia inkhawm ai chuan a tlachawpa inhawrkhawmin ṭul an tih ang zelin mualah te, hall-ah te leh mi mal inah te an inkhawm ṭhin a ni. Indona leh tharum thawhna lam chi reng reng hi an duh lo bur a ni.
Kum 2005 vela Synod Press-a ka thawh laiin kan kawmthlangah Upa Chalhnuna te hi an awm a. A kum chu tam hle tawh mah se, Presbyterian kohhran office-a thawk hmasa leh Mission Veng kohhran upa hlun a nih avangin kohhran chanchin leh a chhehvel a hre em em a. Chhun thingpui in hunah hian ka zu kawm ṭhin a, chung ka kawm ṭhin laia a thu min hrilh pakhat chu hei hi a ni. “Pastor Chhuahkhama sawi dan chuan Arthington-a chu mi hausa tawntaw a ni a, in ropui takah khawhar takin a cheng a. Nupui a nei lo va, a uikawm em em a, a in ropui takah chuan an awmna laiah chauh zel bati pawh a chhi phal a, pindan danga bati chu a chhem mit zel ṭhin. Achang chuan inleng a neih pawhin thim zingah pawh a titi theih tho, tiin an bati chhit lai chu a chhem hlum ṭhin a. Ei tur tuihnai ṭha lei nan pawh pawisa a seng phal lo va, kaw kap, man tlawm a zawng hram hram ṭhin.
Chanchinṭha hril duhna a neih hnu chuan chu lamah chuan a thilphal ta em em thung a, ‘Chanchinṭha hrilna tur leh a tirh chhuah tur missionary rawn zawng zel ula, a senso chu tui angin ka rawn luantir ang’ a ti ta a. Missionary tirh chhuah tur a zawn laiin nula pakhat pawhin a rawn pan a, Arthington-a sumhmuna a ṭhut laiin a kawrkilh pakhat a tla bo tih a inhmu chhuak a, dawhkana hriau hmawr bawk pakhat lo awm chuan a kawr chu a kilh ta a. Chu nula interview tura Arthington-a lo chhuak chuan, ‘Khaw nge he laia ka hriau hmawr bawk kha?’ a rawn ti nghal a, nula chuan zak takin a kawrkilh tlak avanga a lo hman thu a lo hrilh chuan a thinrim ta a. A neitu dil hmasa lova mi thil lak ching chu missionary atan a tlak loh thu a hrilh ta a ni,” tia a sawi thu min hrilh a ni.
Chalhnuna chuan a sawi zawm zel a, ‘‘Pasena pawh khan Sap rama a zu awm chhung khan Arthington-a in leh lote zu hmuin a chanchin a zu hria a. Mi ang pha zân lo, nupui nei lo mai ni lovin, a mipa thei lo ni âwmin a sawi. Tin, Chanchinṭha hril thuai thuai duh mi a ni a, kohhran pawh din lovin, sakhi ram fan angin a missionary-te chu tlangaua kal zung zung turin a ti a ni,’’ a ti. Heta Pasena a tih hi Ch. Pasena, ‘Zirna Pa’ ti hiala an lo sawi ṭhin, Mission Veng kohhran upa, kum 1925 laia London-a lo zir tawh kha a ni a, Zoluti pawh lo zu tlawh chhuak tawh kha a ni.
Pasena sawi ang hian Arthington-a chanchin ziaka kan hmuh tam berah chuan mi uikawm a nih thu leh mi ang lo tih mai theih niawmin an ziak hlawm. =henkhat sawi dan chuan ei ṭha pawh a ei ngam lo va, kawr thar a lei ngai hek lo. A kawr neih laite chu kum tam tak a ha a, a hausakna chu a laichin unaute pawhin an chhawr lo. Leeds khuaa a in lian tak pawh chu a thim khup reng mai a, inlêng lut an awm ngai mang lo va, amah pawhin ṭhenrual a pawl ngai lo a ni awm e. Miin, ‘êm êm a,’ an tih khawpin a inren a, mi hausa sum leh pai ngah tak, rilru lam rethei tak tih tur chi a ni awm e. Ngaihzawng leh nupui neiha chhungkaw din mausama tumah kawm duh lova inkharkhip duh tlat mi, Robert Arthington-a hi khang hun lai leh tun lai khawtlang nun aṭanga thlir pawhin ‘mi chu a ang thlawt lo a ni’ kan ti thei awm e. Heng zawng zawng thlentirtu chu a nupui hualin a hnial tak vang kha a ni.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.