Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 275 : Mi uikawm Robert Arthington-a Pathian tana mi thilphal

Kar hmasa khan Robert Arthington-a te chhungin Chanchinṭha hril an tum ve dan kan sawi a, tun ṭumah chuan Arthington-a chanchin, mi uikawm tawp thang ni si, Pathian tana a in phal si ziain kan chhunzawm ang a, kan thu lakna chu Zoram Varṭian a ni zel ang.

Mi hausa Arthington-a khan ṭhian a nei mang lo va, mi dang a pâwl ngai meuh lo. A kawngkhar rawn kiktute chu eng nge an duh a zawt phawt a, leng lut duh tam ber chu a lo hnar ṭhin. Pawimawh deuhva a ngaihte chu tlema kawngkhar hawngin a va be ve ṭhin a, mi tlem te chauhvin a in chhung an rap pha a ni. A in chhung thleng chinte sawi hmang chuan Arthington-a in chhung chu a hnawkin a bal hle a ni awm e. Sumhmun kilah chuan lungalhthei a vûm thûr a, a inchhung pumpui mai chu engtia rei nge phiah lohva a awm tawh loh tih mai tur hian bawlhhlawhin a khuh nghûk mai a ni. In chhung kil khatah chuan chanchinbu leh lehkha hlui dah khawm a vûm thûr a. Dawhkan hlui tak bulah ṭhutthleng a inhung a, piano hman tlak tawh meuh loh tura lang nen chuan a inchhung bungraw awm chu a ni mai. In leng a neih chuan duhsak takin a ṭhutthleng neih chhunah chuan a ṭhuttir ve ziah a, ṭhutthleng dang nei tawh chuang hek lo le, an haw hma chuan ding chungin a kawm tawh mai ṭhin.

A in chhung lut thei chinte chuan Arthington-a titi hriatzia an sawi châwk a ni. Inlengte ṭawng vena hun pawh a pe meuh ṭhin lo, titi ngaihnawm tak tak sawi tur a hre hle ṭhin a ni. A fur a ṭhâlin a in thim leh hnâwng churh maiah chuan a inkhung reng mai a, thlasik vur tlak runpuiah meuhah pawh a in chhung tilum tham meilum a nei meuh ṭhin lo. A lehkha dahṭhat karah chuan a nunzia nena inmil tak mai, a ṭhian missionary George King-a thusawi, Sap ramah khawsa leh dawn ni ila chuan, thim hnuaia ṭhuten Chanchinṭha an dawnna tur a nih phawt chuan lawm takin pindan pakhat chauh awmna inah ka khawsa ang a, chhuatah ka mu ang a, bawm ruak pakhat chu dawhkanah leh ṭhutphahah ka hmang ang, tih hi a inziak a, chu chu a nun kaihruaitu a ni.

Ṭhenawm khawvengten a chanchin an sawia an hmaih theih hauh loh chu a sum khawl peihzia leh uikawmzia a ni. Ṭum khat chu a hmelhriat pakhat nena kawtthlera an han inpel chu, “Robert, nang ang meuh chuan khatiang kawr hlui chhe lutuk kha chu ha tawh teh suh, zah pawh a zahthlak alawm le,” a lo ti a. Ani chuan, “Ka thawmhnaw inbelah hian eng nge sawisel tur awm a?” tiin a zawt let hâ mai a. “I thawmhnaw hak hi a hlui lutuk tawh alawm. I kawrchungte kha han en chiang teh, a hlui hring hnûp tawh a nih kha. I pa pawhin a ha duh tawh hauh lo vang,” a han ti leh a. Arthington-a chuan, “Duh tuk e, ka pa ta a nih hi,” a ti thên a. A pa chuan kum 15 ral taah khan a boralsan tawh a ni.

A in chhung tui kawng siam ṭhatu mistiri a rawih ṭum pawhin sum sen a tlem theih nan mistiri puitu lo thawh ve a phal lo va, a thawh chhung zawng helper-ah a lo ṭang a ni. A hun tawp lama Teignmouth khuaa a insawn hnuin ṭum khat pawh pawisa sen kawng laia mi thlauh hi a hmu a, hmeichhe naupang pakhat a chhartîr a, pe ta mai lo chuan a chhuhsak a, a ipte lehlam aṭangin pawisa sen chanve a phawrh a, pek pahin, “A chanve chu ka hmuh manah ka nei tur a ni,” a ti hram a ni.

A dam laia amah hmutute chuan pa te lam, hmel fel veng vawng, che uluk hmel tak si, mahse, inchei uluk lo leh bawrchhawr zet si niin an sawi a. Ṭhenkhat chuan pa tê, dâng lîp lêp, a hak tawk leh inhmeh zawng pawh thlu lova a thawmhnaw neih ang ang inbel mai mai ṭhin niin an sawi.

Khawtlang nun lamah a inhmang tam lo va, vantlang hmasawnna thil lam a ngai pawimawh hek lo. Thlarau chhandamna a ngai pawimawh ber a, a sum leh pai leh ngaihtuahna tam ber chu ramthim rawngbawlna lamah a hmang a, a ṭhian kawm berte pawh an thlarau dinhmun a ngaih pawimawhsak ber zel ṭhin. Hmelhriat a chhar thar pawhin an pianthar leh pianthar loh a zawt zel ṭhin. Leeds khuaa a awm laia a hmelhriat F.J. Spark-a chuan Arthington-a nen an titi dun thu a sawinaah, “Ka thlarau chhandamna chungchang hi a sawi tel ngei ṭhin. Ṭum khat pawh ka thlarau chhandam a nih tawh leh nih tawh loh min zawt a. ‘Chhandam ka nih ngei ka beisei,’ ka ti ngawt mai a, ‘Beisei a! Chhandam i ni tih i hriat loh chuan chhandam i ni lo a nih chu,’ min ti hrep mai,” a ti.

A thih hma kum thum vel aṭang khan England ram chhimthlang lamah a insawn thla a, Leeds khua aṭangin hrisel zawk beiseiin Falmouth khuaah a insawn a, rei vak lo a awm hnuah Teignmouth khuaah a hun tawp thlengin a awm ta a ni. Chhimthlang lam a pan lai vel aṭang hian a inren lutuk kha a ziaawm ta deuh va, ramthim rawngbawlna lam bakah tlawmngai pawl leh vantlang ṭangrual hnenah thilpek eng emaw zet a pe a ni.

Robert Arthington-a hian chanchinṭha hril nana ui lova phal taka a sum a luan chhuahtir hum hum lai tho hian sum tam tak a pekna pakhat chu mihang sal zalen tawh ṭanpui nan a ni a. Kum zabi 18-na lai khan America ram aṭanga mihang sal lo ni tawh, zalen leh tate chuan mahni ram ngeia ro an inrelna tur ram an zawng a. Chutianga sal zalen tawh mihangte awmna tur ngaihtuahtu pawl American Colonization Society tih chu kum 1816 khan din a ni a. He pawlin a tum ber chu USA-a sal zalen tawhte lo pung zel hmakhua thlirpuiin an awmna tur ngiatuahsak a ni a, chubakah changkanna leh Kristian sakhuaa an awm an duhsak a ni. Chutiang chuan Afica rama lalte biain chung mihang sal zalente awmna tur ram an dil chu phalsakin Africa khawthlang tawpa tuifinriat kam vel chu an kawhhmuh a.

Chutiang mihang sal zalen tawhte pemna hmasa ber chu kum 1820 khan a inṭan a. Hemi kum February ni 20 khan African American mi 86 te chuan New York khawpui aṭangin Elizabeth tih lawngah chuangin Liberia ram an pan ta a. Chutiang chuan Africa ram aṭanga sal atana an man, America rama an chhawr fe hnua mahnia intlan chhuak te leh an puten an chhuah zalen takte chuan Liberia ram pan chu an duh ta zel a. Kum 1822-ah chuan Mihang sal zalente leh Zalen saa piang mihang ṭhahnem fe mai chu Africa tuifinriat kamah chuan an lo lut a. An hotu chu Jehudi Ashmun-a a ni a, an awmna tura an lo ruahman Christopolis-ah chuan an inbengbel ta a ni. Christopolis khua chu a hnu zelah mihang sal zalente ngaihtuah em emtu US President 5-na James Monroe-a hming chawiin Monrovia tiin an thlak a, Liberia khawpui a lo ni ta a ni. Ram hming atana Liberia an tih chhan pawh hi Latin ṭawng liber tih aṭanga lak a ni a, chu chu zalen tihna a ni a, Liberia chu zalente ram tihna a nih ber chu.

American Colonization Society chuan Liberia rama pem lut duhte tan hmun an buatsaih belh ta zel a. Liberia rama lui hmingthang ber Saint Paul luiin Atlantic tuifinriat a rawn finna lai atang khaw chhak lamah chuan mi eng emaw zat chenna tur an buatsaih chu hriain kum 1860 lai khan Robert Arthington-a chuan British Pound 1000 lai thawhin ṭanpuina a lo pe tawh a ni. He khaw thar an sah hi Liberia khawpui Monrovia hmar chhak lawka awm a ni a, khaw thar sah nana sum tam tak petu hming chawiin Arthington tiin an khaw hming chu an vuah nghe nghe a ni. Arthington khaw thara pem khawmte chu North leh South Carolina leh Georgia state aṭang pem an ni ber. Kum 1860 vela British Pound 1000 chu tun laia Pound nuai khat leh sing khat vel a ni a, kan pawisa chuan Cheng Nuai 140 vel a ni awm e. Liberia ram hi Africa khawmualpui thlang lam tuifinriat kama awm a ni a. Hmar chhak lamah Sierra Leone ramin a ri a, hmar lamah Guinea ramin a ri bawk a, chhak lamah Ivory Coast-in a ri leh a, Chhim lam leh chhim thlang lamah Atlantic tuifinriatin a hual thung a ni. Africa khawmualpui pumpuia Sap thuhnuaia kun ngai lo ram hi pahnih chiah a awm a, Ethiopia leh Liberia hi a ni, an tih chu.

Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.