Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 276 : Robert Arthington-an Africa laili a tuam
Kar hmasa khan Robert Arthington-a mi uikawm tawp thang ni si, Pathian tana a in phal si zia kan sawi kha a ni a, a chanchin kan sawi chhunzawm ang a, kan thu lakna chu Zoram Varṭian a ni zel ang.
Robert Arthington-a hi premillennialist an tih, Bible-a kum sang rorel hmaa Isua lo kal leh ring mi a ni a. Thupuan bung 20-a Lal Isua leh a mi Thianghlimten kum sang ro an rel tur thu hi Millennium an ti ṭhin a (https://biblehub.com/q/what_is...), hei hi Robert Arthington-a chuan a ring bur mai a. Eng tikah nge Lal Isua chu a lo kal leh dawn tih zawng hriat a ni lo naa, khawvela hnamtin chitin hnenah chanchinṭha hi hril a nih hunah Isua a lo kal leh ang tih ringtu a ni. Chuvangin, kum 1900 hma ngeia khawvel pum puia chanchinṭha hril zawh hman ngei tuma beitu a ni.
Sum leh paia mi rethei leh puih ngaite pui ṭhin mi, Philantropist an tih ang hi Robert Arthington-a hi a ni bawk a. Mite hamṭhatna tur zawnga sum tam tak a thlawna hmang duh mi a nih avangin ama tana mi uikawm em em ni mah se, mi ṭanpui nana nasa taka sum a luan chhuahtir avangin mite hriat a ni lo thei lo va. Chutiang thinlung pu mi a nih avang leh mi hausa tak a nih kawp avangin kum 1850 aṭang khan a thih thlengin tuipui rala Chanchinṭha hril hna leh kawng hrang hranga mite leh pawl hrang hrang puih hna a thawk a. A thupui ber chu tu ma la thlen ngai lohnaa Chanchinṭha hril a ni a, amah kal lovin missionary pawlte a hmang zel a. Missionary pawl a hman bikte chu London Missionary Society (LMS) leh Baptist Missionary Society (BMS) te an ni a. He pawl hnihte hi kum 1870 aṭangin suma ṭanpuiin Africa rama thawk tura thurawn a pek angin an lo thawk tawh a ni.
Arthington-a pa khan a thih khan British Pound 2,00,000 lai a rochun a. A pa sum a rochun chu amahin dawr lian siam nan emaw, kawmpani din nan emaw a hmang lo. Amaherawhchu, chutih laia sumdawng company lian leh ṭhangduang tak British Railways leh American Railways-ah te khan a sum tam ber chu fimkhur takin a dah pung a. Heta a sum lo pung hi Chanchinṭha hril nana a hman tak ber chu a ni. A sum dahṭhat chu kum tam tak hnuah chuan a pung ngawt pawh a lo tam tham em avangin amah pawhin a kip a kawiin a hre vek lo an ti.
Arthington-a hi khawvel hmun hrang hranga zin kual nuam timi nia sawi ṭhin a ni a, a chanchin ziaktu zawng zawng hian ram hrang hranga a zin thu hi an ziak kan hmu lo. Chuvangin khawvel map hlai pui hmanga rilru leh suangtuahnaa zin ṭhin a ni a, khawiah mah zin chhuak si lovin Chanchinṭha hril hna hi in lum aṭangin a thawk a ni, an ti.
Africa khawmualpuia a bul ṭan dan ngaihnawm tak hi lo sawi hmasa ila. Kum 1877 khan Arthington-an Pound 1,000 a thawh hmangin BMS chuan Congo ram khawchhak lamah hna an thawk ṭan a, Congo hi tun hmaa Zaire tih ṭhin kha a ni a, Africa khawmualpui lai tak, Atlantic tuifinriat kama inṭanin Africa ram laili thlenga inzar pharh a ni a, Africa-a ram lian ber dawttu a ni. Congo luipui hming chawia sak a ni a, tun hma chuan he lui hi Zaire lui tiin an sawi bawk avangin ram hming hnih nei a ni. Arthington-a hian Africa khawmualpui hi Chanchinṭha meichhera tuam chhuah a duh avangin a ram laili aṭangin bul a ṭan a ni.
Kum 3 hnu, kum 1880-ah chuan meilawng lian tak hmanga Congo luipui dungah BMS chuan Chanchinṭha hril ṭan an duh avangin Arthington-a hian £4,000 lai a pe leh a, chu chuan lawnglian tak The Peace an tih chu an lei a. He meilawng hmang hian an missionary hmingthang George Grenfell-a chuan Congo luipui a fang vel ṭhin a ni. Kum 1882-ah £1,000 a pek belh leh a, he pawisa erawh hi chu a hmanna tur a ruahmansak ta a. BMS chuan Congo luipui chu zawh chho zelin LMS hmun, Tanganyika mission inzar pharh zel nena an infinkhawm theih nan bika a pek a ni. Tanganyika kama LMS hmun pawh hi Arthington-a sum hmanga din tho a ni a, he dil hi dil tui in tlak zinga khawvela sei ber, mel 400 laia sei a ni a. He dil chhak lam chu Tanzania ram a ni a, a thlang lamah Congo ram a ni a, a hmar tawpah Burundi ramin a lo khuap a, chhim tawpah Zambia ramin a lo khar a ni (https://www.worldatlas.com/lak...). Kum 1884-a £2,000 a pek belh hmangin BMS chuan Kisangani thlengin Congo luipui hrulah chuan mission hmun tam tak din turin hma an la zui a. Kum 1892 April-ah Arthington-a chuan £10,000 pek belh lehin Nile chuanchung lama Africa ram hmarchhak lam ramte thlenga inzar pharh turin a thurawn a pe a. Chu pawisa hmanga George Grenfell-a chuan Aruwimi lui kam thlengin Chanchinṭha a hril ta a ni. Arthington-an chanchinṭhaa Africa khawmualpui tuam ṭan nana BMS pawl hnena pawisa a pek hi Pound 20,000 dawn a ni a, chu chu tun laia cheng nuai 3,000 vel a ni, a tam hle mai.
Hetianga Khawmualpui thim an tih mai Africa-a Chanchinṭha meichher inchhi chhawng pha zela mission field neiha, Africa khawmualpui tuam chhuah theih dan tur ruahmanna hi Church Missionary Society (CMS)-ho hnen aṭanga a zir a ni a. An missionary hmingthang Johann Krapf-a nen kum rei fe inberawn zela lehkha an inthawn aṭanga lo piang a ni a. Kum 1875 khan CMS hian £5,000 zet mai chu tu tih hriat loh hnen aṭangin an dawng lawih mai a, chu chuan Johann Krapf-a duhthusam ang ngeiin Uganda mission an hawn theih phah a ni. He pawisa tam tak rawn thawhtu hian mipui hriatah a nihna a zep tlat avangin tu tih hriat a ni mai lo va; mahse, a hnuah Arthington-a pek ngei a ni tih hi CMS chuan an ring nghet ta a ni.
Africa tlawh chhuaktu hmasa leh missionary hmingthang David Livingstone-a khan Africa ram lailite chu thlen chak em em mah se, kum 1873-a a thih thleng khan a thleng zo ta lo va. Arthington-a hi Livingstone-a ngaisangtu a nih avangin Livingstone-a duhthusam chu tihpuitlin ngei tumin sum tam tak sengin a bei a, heng missionary pawlte hmang hian puitlin a lo ni ta a ni.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.