Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 277: Robert Arthington-a leh The Indian Aborigines Mission
Kar hmasa khan Robert Arthington-an Africa khawmualpuia chanchinṭha meichher chhit nana mission pawlte a hamn ṭangkai dan kan sawi kha a ni a, tun ṭumah chuan India ram a rawn hawi dan kan sawi chhunzawm ang a, kan thu lakna chu Zoram Varṭian a ni zel ang.
Arthington-an Africa khawmualpuia Chanchinṭha hril nan sum tam tak a sen huau huau lai chuan Bengal chhak lama tlang mite chanchin a hre ta a. Bengala missionary awm mek, Sap rama chawlh hmanga haw Rev. De. St. Dalmas-a chuan Assam ram chhunga tlang mite chu missionary Society-te la thlen phak loh an nih thu a hrilh a. A ṭhianpa Dalmas-a ṭanpuinain kum 1889-ah khan The Indian Aborigines Mission a din a, hemi kum hian Arthington-a chu kum 66 mi a ni. 1890 -1893 chhung khan missionary 13 a rawn tir chhuak a. Chung zinga 7-te chu : Pu Buanga leh Sap Upa, William Pettigrew leh C-a te, Bengali Daktawr Horibabu leh Burmese Thuhriltu an ni.
Mizo zingah Arthington-a chanchin ziaktute chuan India rama chanchinṭha hril nana a pawl din hi Arthington Aborigines Mission tiin an ziak ber a. Sap zingah pawh Arthington’s Millions tih ziaktu Chirgwin te, The Legacy of Arthington tih ziaktu Brian Stanley te pawhin he hming hi an hmang bawk a. A dintu hming chawia pawl hming phuah hi thil awm tak chu a ni reng a; amaherawhchu, Arthington-a zia han enin leh chanchinṭha hril hna a lo thawh tawhna dangte han enin a hming lang lo zawnga Chanchinṭha hril nana sum tam tak sen duh mi a ni a. Chuvangin, a pawl hming pawh hi mi phuahsak niin a lang tlat a, nakin zela hemi chungchang la zir duhte tan a lo ṭangkai theih takin leh a hming dik tak kan hriat chian phah nan i lo chhui chiang deuh teh ang.
Arthington-a mission hnuaia thawk Pu Buanga ziah ngei hi i thlir hmasa ber teh ang. August ni 19, 1893-a an mission chanchin Rev. Newport-an lehkhaa a zawhna chu heti hian a chhang a...Kan pawlah hian Savidge-a, Pettigrew-a leh keimah mai chauh hi tunah chuan kan ni a, kan pawl tetzia leh kawngro kan sut tham loh turzia ka ngaihtuahin kan thawhna mission hming The Indian Aborigines Mission tih chu a ropui mah mah a ni. Amaherawhchu, thil tam tak hi te tak tea inṭana ṭhang lian a ni angin kan hnu zela mite chuan keini aia ropui leh ṭha zawkin an la rawn thawk ang tih kan beisei a ni. Sap ṭawnga a ziah dan chu: The Indian Aborigines Mission sounds rather a grand name for such a small and insignificant band as ours, consisting as it does today of Messrs. Savidge, Pettigrew and myself; but most thing have small beginnings and we hope that ere long others will come out and swell our ranks, tih a ni.
He laia Pettigrew-a lo lang ve hi Pu Buangan 1890 kum tawpa London aṭanga a rawn chhuahpui, Arthington-a missionary ve tho, Manipur-a kal ta kha a ni. Manipur chu Mizoram ang thova ram buai a la nih avangin luh phalna a hmu mai lo va, kum 1893-ah pawh khan Silchar-ah a la awm a. Kum 1894 kum tirah Manipur-ah lutin missionary hmasa ber a ni ta a ni. Pu Buanga Pettigrew-a a tih hi William Pettigrew-a, Arthington-an India rama missionary ni tura a ruat, Pu Buanga nena Sap ram aṭanga lo chhuak dun an ni. Manipur-a lut turin Rev. De. St Dalmas-an ti a, ram buai a la nih avangin kum 1893 kum tawp thlengin Silchar-ah a cham a. American Baptist Mission hnuaia thawk nula a ngaihzawn avangin Arthington-a pawl chhuahsanin a bialnu te thawhnaah a insawn a, chu mi hnuah Manipur-ah a lut ta a ni.
A dawtah chuan J.M. Lloyd-an, “The Indian Aborigines Mission hi Mizoramah chuan Arthington Mission tia hriat lâr tak hi a ni,” a lo ti a. Hei hi mi hriat dan ber chu niin a lang a ni. J.M. Lloyd-a hi Mizorama Welsh missionary lo chhuak zinga lar tak, kum 1944-1964 chhunga awm kha a ni.
A dawt lehah chuan John Hughes Morris-a pawhin, ‘‘Kum 1892 khan Lushai ram chu kan (Welsh) mission field atan pawm a ni a. The Indian Aborigines Mission hnuaia missionary pahnih chu eng emaw chen Silchar-ah sawrkarin Lushai rama luh phalna a pek nghakin an lo cham tawh a. December 1893 chuan phalna hmuin an tum ram chu an lut thei ta a, Aijal-ah mission hna an ṭan ta a ni,’’ tiin a lo ziak bawk. John Hughes Morris-a hi Welsh Presbyterian kohhran Pastor a ni a, History of the Welsh Calvinistic Methodist Foreign Mission tih bu ziaktu a ni.
A dang lehah chuan mi thiam tak Brian Stanley-a hi Arthington-a chanchin leh a rawngbawl dan chhui nasa leh hre tawk hle tura ngaih a ni a. Arthington-a chanchin leh rawngbawlna chungchang ziak nasa ber a ni awm e. Chung zingah chuan The Legacy of Robert Arthington tih leh Money and Missionary Policy: Robert Arthington’s Million and the Direction of Protestant Missionary Expansion, 1900-1930 tih te hi a lar pawl a ni a.
Kum 2006 khan Brian Stanley-a hnenah email hmangin lehkha ka zu thawn a, “Arthington-an India rama mission a din hi Arthington Aborigines Mission tih nge dik Lorrain-an The Indian Aborigines Mission hnuaiah kan thawk a tih hming hi,” tiin ka zu zâwt a (E-mail, January ni 30, Thawhṭanni, 2006). A mi chhanna chu: ‘‘Arthington Aborigines Mission tih hming hi hman lar ber chu ni ngeiin a lang. Amaherawhchu, pawl tenau leh mumal lem lo tak mai kha a ni a, Lorrain-an The Indian Aborigines Mission tia a lo hmang pawh chu mi hman ṭhin dan tho a ni thei ang e,’’ tiin. (There is little doubt that the most commonly used title of the mission was The Arthington Aborigines Mission. But it was such a small and informal body that it is quite likely that it was also known by the title Lorrain used).
A dang lehah chuan Mizorama chanchinṭha rawn thlentu hmasa ber Rev. William Williams-a chanchin ziaktu, Khasi lehkhabu ziaktu lar tak B. Ryngnga chuan, “The Indian Aborigines Mission hnuaia missionary pahnihte Silchar-a awmte chuan kum 1893 December thlengin Aizawla hna thawk turin luh phalna an la nghak a,” tiin a ziak a. (The two missionaries from The Indian Aborigines Mission in Silchar were still waiting in December 1893, permission from the government to permit them to proceed for the mission work in Aizâwl).
Mi pakhat Saroj N. Arambam Parratt-in The Earliest Meitei Christians tih a ziakah chuan he pawl hming hi Arthington Aboriginals Mission in India tiin a ziak ve thung a, a thu lakna chu Chirgwin-a ziak, Arthington’s Millions tih tho kha a ni a, a ziah sual ve a ni.
Kum 1894-a Welsh Presbyterian mission report-ah chuan, ‘The Indian Aborigines Mission hnuaia thawk (agents) Pu Buanga leh Sap Upa te chu Cachar-ah eng emawti chhang an awm a. Williams-an a han tlawh chhuah hnu lawkah chuan Mizorama thawk turin an lut ta,’ tiin a inziak.
Lal Dena chuan, ‘Watkin Roberts: Was He the Persona-non Gratia Missionary?’ tih a ziakah chuan, ‘Manipur-a missionary lo kal hmasa ber Pettigrew-a kha Robert Arthington-a din Arthington Mission Society (AMS) pawla mi a ni,’ a ti ve mauh thung. A thu lakna a sual palh emaw, a ziak sual palh emaw a ni ang.
Ti chuan, heng mi thiam hrang hrang ziak aṭanga han thlirin a hming dik tak chu The Indian Aborigines Mission tih hi ni ngeiin a lang a. Mi dang chuan engtiang pawhin lo ziak se, he mission hnuaia kum 4 chhung lo thawk tawh ngei, Pu Buanga khan an pawl chu The Indian Aborigines Mission a tih hi a pawm tlak ber awm e. Chutih rual chuan Arthington Aborigines Mission tia an phuahsak pawh hi an lo hmang ve tho a ni tih hria ila a ṭha ang e..
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.