Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sûlhnu 1 Mizo ṭawnga thuziak kan neih hmasa pahnih

Kan pi leh pute chuan hmakhaw­sang ata thu an lo inhlanchhawn chu: Thuziak kan nei a, savuna zial a ni a. Awmna nghet zawnga kan vah kan vahnaah savun zial vawngtu chuan sum khuh nan a hmang a. Ui rilṭamin a pet a pet a, a kal bopui ta a ni, tih hi a ni a. 

He savun ziala thuziak hi engnge a nih kan hre pha lo. Savuna zial thuziak neite chu Aigupta mite, Sumerian hote leh Judate an ni a. Aigupta mite hian Isua pian hma kum 2600 dawn lai daih tawh khan savuna thuziak an lo ching tawh a. Judate zingah chuan Mosia khan an dan bu Torah an tih kha bawng vunah a lo ziak niin an sawi, chu chu BC 1440 vel tihna a nih ang chu. 

Savuna thuziak awm hmasate hi keini Mizote han hriat phak rual a ni lo thei e. Amaherawhchu, Juda hnam bo kal zelin khawchhak lama an lo kal khan China ramah BC 400 lai khan an lo lut a. Chuta ṭanga an chhuah leh lamah khan Mizote nen hian lo intawngin an savun zial Bible kha kan lo dawng ve nawlh a ni thei ang em, kan hre lo. Anni Judate hnen aṭang lo khan savuna zial thuziak kan neih theihna awm a vang hle. Thlang kan lo tlakna ram China ramah khian savuna thuziak an nei ngai si lo. Chinese-ho thuziak hmasate chu satel kawrah te, saruhah te a ni a, a hnuah tlakleia an ziah chu an pho char a, an rawh chang ṭhin. 

Kan hriat phakah chuan China rama kan awm lai emaw, Burma rama kan awm laia emaw ni lo vin, Mizorama kan awm hnuah chauh Mizo ṭawnga thuziak hi kan nei a ni. Mizo ṭawnga ziah lehkhabu kan hmuh hmasak ber chu kum 1869-a ziak a ni a, a ziaktu chu Mizorama Bawrhsap awm hmasa ber, British officer T.H. Lewin-a a ni a, Mizovin Thangliana tiin kan ko. A lehkhabu ziah chu: The Hill Tracts of Chittagong and the Dwellers therein; With Comparative Vocabulary of the Hill Dialect tih a ni a. 

He lehkhabuah hian Chittagong Hill Tracts chhunga hnam chi hrang hrangte chanchin ngaihnawm takin ziah a ni a. Thangliana hian ama tawnhriat aṭanga ziak a nih avangin heng mite nunphung leh khawsak dan a ziah chuan beng a tivar lehzual a. He lehkhabu hlutna tak chu Mizo hnahthlak hnam hrang hrangte ṭawng khaikhinna a ziak hi a ni a, Mizo ṭawng thumal ngawt pawh 186 zet a lo khawn khawm hman tawh a ni. He lehkhabu phek 210-217-ah chuan Sap ṭawng thumal leh a tlukpui ṭawng chi hrang hrang a ziakte chu entir nan tlem lo tarlang ila: 

English House Star Four
Lushai In Arsi Pali
Khumi I’n Asi Mali
Mru Kin Marait Tali
Khyeng Imi Ashe A li
Bunjogi In Arfe Pali
Pankho In Arsi Unli

Shendu Ait Arfee Mey pali
Hetiang  hian Thangliana hian Mizo ṭawng thumal 186 zet a lo khawn khawm a. Heng zinga Mizo ṭawng nen inpawltlang deuh te chu Khumi te, Khyeng te, Bunjogi te, Pankho leh Shendu (tuna Mara) te hi an ni. He lehkhabu aṭang hian Mizo ṭawng zir thui theih viau lo mah se, Mizo ṭawng hawrawp siam chhuah nana Pu Buangate kaihruaitu hmasa a nihna hi he lehkhabu hlutna a ni.

He lehkhabu tho hi kum 1870 khan London-ah chhut leh a ni a, a bu hmingah Wild Races of The South-Eastern India tia thlakin  a chung thu chu a ngai reng a ni. Kum 1874-ah Thangliana hian Progressive Colloquial Exercise in the Lushai Dialect of the ‘Dzo’ or Kuki Language, with Vocabularies and Popular Tales(Notated) tih bu a chhuah leh a, hei hi Mizo ṭawng zirna bu chhuak hmasa ber a ni ta a ni. 

He lehkhabuah hian Mizo ṭawng zirna excercise 90 lai a awm a, chubakah thawnthu pathum, Chem­tatrawta, Lalruanga leh Kungawrhi thawnthu ṭha fein a ziak. He lehkhabu hi a aw kan neih hmaa Mizo ṭawng zirna lehkhabu awm chhun pahnih zinga mi a ni a. He lehkhabu hi Pu Buanga leh Sap Upa te khan Mizo ṭawng hawrawp siam chhuah nana an hman ber pakhat a nih avangin an chhiar chhuak mai ni lovin an vawng chhuak vek a ni. 

Hman lai thawnthu chi hrang hrangte hi kan pi leh pute hnen aṭanga kan inhlanchhawn a ni vek mai a, ziaka kan hmuh hmasak ber chu Thanglianan kum 1870 lai aṭanga a lo khawnkhawm kan sawi tak Chemtatrawta, Lalruanga leh Kungawrhi thawnthute hi a ni.

He lehkhabu hlutna em em chu kan sawi tawh angin Mizo hawrawp min siamsaktu Pu Buanga ten rinrawla an hmang kha a ni. A aw kan tih tak chu Thangliana hian min siamsak lo va, sap ṭawng a b c hmangin Mizo ṭawng hi a lo ziak chhuak a ni a. Pitar leh putar te, nula leh tlangvalten Mizo ṭawng an lamrik kha, a benga a hriatthiam angin a b c hmangin a lo ziak chhuak a ni.

Chemtatrawta tih sipel a hman chu Tchemtadroi tih a ni a, he thawnthu hi lal Rothangpuia khua Lungsena tleirawl kum 14 mi, Chaman a hrilh chhawn a ni. Chaman tiin Thangliana hian a ziak a, Chama tihna a ni awm e. Rothangpuia hi kum 1871-a Vailian hmasa kan tiha Vai sipai lo ṭanpuitu kha a ni. Lalruanga tih sipel erawh chu a dik thlapin Thangliana hian a ziak thung. Kungawrhi tih a sipel dan erawh chu Kungori tih a ni thung. Ṭawngkaa kan lo inhlanchhawn ṭhin, kan thawnthute zinga a ngaihnawm ber ber pathum ziaka Thanglianan min lo dahṭhatsak hi a hlu em em a ni. Unau thawnthu sawi mah a dang, an lo tih angin thawnthu ṭhenkhat hi chu hmar lama an sawi dan leh chhak lama an sawi dan a dang fo thin. 

Chuvangin, ziaka a awm tawh chuan a ngai rengin kan inhlan­chhawng zel thei a, hei tak hi Thangliana lehkhabu, The Progressive Colloquial Excercise in Lushai Dialect, tih hlutna tak chu a ni. Pu Buangan a aw min siamsak hma kum 20 laia mi a ni tawh lehnghal. Kum 1874-a chhuah a ni a, Calcutta Central Press Limited chhut a ni.