Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 2 Grammar of the Lushai Language 1884

Kar hmasa khan Mizo ṭawng ziaka kan neih hmasa bu hnih kan ziak tawh a, khang bute kha Mizo ṭawng zirna bu a ni nghal a. Tun ṭumah chuan Mizo ṭawng zirna ṭha em em mai, Vai Daktawr ziah kan thlir leh thuak dawn a ni. 

Tun ṭuma kan thlirho tur hi chu a aw b kan neih hma kum 10 kal taa Brojonath Shaha ziah a ni daih mai le. A bu hming chu Grammar of the Lushai Language, To which are appended a few Illustrations of the Zau or Lushai Popular Songs and Translations from Aesop’s Fables tih a ni, kum 1884-ah. He Grammar bu hma kum 10-ah khan Thangliana ziah, Mizo ṭawng zirna bu, Progressive Colloquial Exercise in the Lushai Dialect of the ‘Dzo’ or Kuki Language, with Vocabularies and Popular Tales(Notated), tih kha a lo chhuak tawh a nih kha, kum 1874-ah khan. Heng bu hnihte hi Pu Buanga leh Sap Upain a aw b siam nana an hman, a bu pumpui an vawn chhuah deuh thaw kha a ni.

Thangliana Exercise bu chhuah aṭanga kum 10 zet ral hnua Mizo ṭawng zirna bu dang Grammar of the Lushai Language lo chhuak leh hi a mak hle mai. He lehkhabu chanchin pawh hi ngaihnawm tak a ni. Thangliana ziak kha chu a sipel dan a sap lutuk deuh a, Shaha-a Grammar bu chu Mizo ṭawng chhiar nuam deuh zaih a ni. Grammar bu ṭha tak mai a nih bakah Mizo hla 6 leh Esopa thawnthu 8 a ziak a. He lehkhabu hlutna em em chu, hawrawp mal lam dan tur chu sapṭawnga a tlukpui a dah chhuah bakah Bengali ṭawngin a dah tel zel a,  a chhiar thiam tan chuan bona tur a awm lo. 

Lushai Zai or songs tiia a dahte chu a ngaihnawm khawp mai. Kawrnu zai te, Seipui zai te, Ralte zai te, Ngente zai te, Ngente zai phei tih te a ni a, hengte hi hnam leh hming chawia Mizovin zai an neih, tiin a dah a. Douruma pa zai te, Buang ke li zai te, Thliabuk zai te, Thovai zai te, Sedai zai te, Chawngduma zai te leh adang a sawite chu mimal hminga zai, Mizo neih a ti leh a, Darthlalang zai leh Lungpui bilh zai te a sawi bawk. 

Hmar zai te, Zai phei te, Thlang zai te, Dampui zai tioh te chu hmun leh khaw hming chawia zai te a ni thung. Nem dui zai te, Changchen zai te, Nileng zai te,  Pathlawi zai te, Khiang awi zai te, Buh zau zai te, Salu lam zai te, Chaina zai te, Fa ngai zai tih te chu a hming aṭang hian a hriat theih nghal mai thung. 

Mizo hla paruk a dah chhuahte chu: 
(1) Ni leng zai (nilen zai): Ni leng ka tum lo ve, Tlaivar ka tum lo ve, A ṭha nem anka ka bia, Nilen ka tum lo ve. 

(2) Buang ke li zai: Leng rawh leng rawh Thlukpui lian leng lang, Van chung dur zala Dithang va chhiar rawh. 

(3) Zai phei I : Vawiin chuan ram ṭuan ka zuam lo ve, Kan kawppuite nen chawng pâr tlanin, Chhungin zau hnuaiah. 

(4) Hmar Zai: Bel liana zu kan dawnin lunglai ka mal lo ve, Dawh tling chunga enchimloh lengte nu, In tan suihlung ka mal ta e. 

(5) Thliabuk zai: Tlai khua zau pui nihliapa tual leng nu, Laldang thlafam khua a mawi lo ve, Laldang thlafam nau ang kan tah laiin, Kan siallam dar mual a liam ta e. 

(6) Zai phei II: Kan vaua lelte kiuvin i mawi a hril, I hril loh tang an thinga nau van ka ta, Man fa beitin hlau lo la zuang ṭum rawk i la, Pualleng lungzur a than e di hril duni. 

Vai than thu or Foreign fables tia thawnthu a ziah te chu ngaihnawm tak tak a ni hlawm a.Mihring leh Khuavang milem te, Naupang leh aruk, Choak leh Karbêl, Nula leh sakei, Tar pa le mi sual fate, Mihring leh Nopui pahnih, Zang leh fapate, Sebang leh kel tihte a ni. Esopa thawnthu fing kan tiha mite kha a ni hlawm. 

Brojo Nath Shaha-a grammar bu hi a hlutna em em tlem lo sawi ila.
Brojo Nath Shaha hian Mizote hi a lo bel hnai hle a, an ṭawng hi a lo hre thiam hle mai tih a lang a. Thangliana Excercise bu nena khaikhin chuan naupang lehkha zir tir leh high sikul naupang inthiam hleih ang hial a ni ang chu. Shaha ziakah hian Mizote chuan tam lam chhiarna kan lo nei hmain kan chhiar thui thei hle a, hei hi a mak hle mai. Khawvela hnam upa leh fing lo awm tawhte tehna fung ṭha ber zinga an sawi chu tam lam chhiarna an neih ṭhat dan hi a ni. 

Shaha ziah dan chuan Mizote chuan pakhat, pahnih, pathum chhiarna hi kan lo nei thui hle a, kum nga, ni sari, tangka pakua, sebang shom le pahnit, kum shom le kum li, arte shom le panga, sawmhnit, shomhnit le panga, ni shom thum le ni khat, ni shom li le ni kua, shomnga, shom sari leh pasari, shomkua, Ja thum le shom hnit le pakhat, tihte hi an lo sawi an lo sawi tawh a lo ni a. 

Chubakah  za, sang sing nuai thlengin kan lo nei tawh a ni tih a ziak chiang hle. Chuvangin tam lam chhiarna 1 aṭanga 1,00,000 kan lo nei tawh a ni. Shaha ziah dan ang ang hian han chhiar ila: Ja (100), Shang (1000), Shing (10000), Nuai (100000). Kum 1890 lai hian Mizote hi 82,434 kan ni a. Kan khaw lian ber bera kan chhal te pawh 1000 khua tih kha a ni a, chutah chuan mihring 5000 te chu kan lo awm tawh mahna. Mihring nuai khat pawh la tling lo khan eng atan nge  tam tak chhiarna Nuai kha kan hman ang? 

China ramah emaw Burma ramah emaw pawh ni se, mihring nuai chuang chhiar tur emaw, thil nuai chuang chhiar tur emaw awmnaah kan lo khawsa tawh tih a chiang awm e. Grammar bu, phek 12-a a inziah dan chiah thlalak hi lo en ila.