Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 3
Grammar of the Lushai Language 1884 chhunzawmna
Kar hmasa khan Grammar of the Lushai Language 1884 kha kan thlir thuak tawh a. Ṭhian ṭhenkhat leh rual û zawkten sawi belh tura min ngen avangin a ziaktu leh a chhehvel tlem sawi belh kan tum ang.
Grammar of the Lushai Language, To which are appended a few Illustrations of the Zau or Lushai Popular Songs and Translations from Aesop’s Fables tih bu hi, kan sawi tak ang khan kum 1884-a chhuah a ni a. kum 1874-a Thangliana ziah, Mizo ṭawng zirna bu, Progressive Colloquial Exercise in the Lushai Dialect of the ‘Dzo’ or Kuki Language, with Vocabularies and Popular Tales(Notated), tih bu nen khan Mizo hawrawp a aw b siam nan, rinrawla Pu Buanga te hman a nih avangin kan chanchina lehkhabu pawimawh a ni kumkhua tawh dawn a ni. Chuvangin, bihchian pawh a phu hle awm e.
Mizo ṭawng ziaka kan neih hmaa Mizo ṭawng grammar bu han siam chu a tina tin chhin awm pawh a ni lo va; mahse, Brojo Nath Shaha hian a tum a, a hlawhtling hle tlat a ni. Thuhmahruaia a ziah tlem lo bih ila. Thanglianan Mizo ṭawng zirna bu a siam aia ṭha zawk a siam thei a ni tih inhriain, European leh Indian ṭawng eng emaw zat a thiam avanga Mizo ṭawng grammar ziah chu tum ngam niin a insawi a. Shaha hi Mizorama awm a ni lo va, Chittagong Hill Tracts-a Daktawr hna thawka awm a ni. Tuna Bangladesh ram chin khu a ni ber ang mai. Mizoten Khawthlangtuipuia an tlak thlakna ber Rangamati-ah Daktawr a nih avangin Mizo dam lo a enkawl ve fo tih a lang a, an ṭawng zirin a bel chiang a, an thawnthu leh hla te, an hnam chanchinte a lo zawt ṭhin a.
“Close and frequent communication with the Zaú people, coupled with a patient enquiry as to tho roots, orthography, derivation, and pronunciation of words, the comparative and differential construction of sentences, and lastly the analogy of the language and its construction with respect to certain other languages, led me eventually to shape the work as it stands” tiin a ziak a ni.
INTACH lam hotu zinga mi Pu Rinsangan Shaha chungchang hi min rawn zawt a, Rangamati-a daktawr hna thawk a ni, tih bak chu ka hriat loh thu ka lo hrilh a. Chhui tura min rawn angin ka han chhui zui deuh a ni. Shaha hi mi thiam tak a lo ni a, Mizo ṭawng grammar bu min ziahsak bakah hian lehkhabu a ziak nual awm e. Bengali ṭawnga a ziahte pawh bu hnih khat chu a awm. Kan hriat chian chu The Stylography of the English Language tih bu a ziah hi a ni. A grammar bua a inziah dan chu Assistant Surgeon Brojo Nath Shaha, Civil Medical Officer, Chittagong Hill Tracts tih a ni a, ṭhenkhat chuan Chittagong daktawrin an ziak bawk.
Amaherawhchu, Chittagong Hill Tracts hmunpui chu Thangliana hun lai khan Chandragoona a ni a, Mizote a ngaihven duh avangin Rangamati-ah a hmunpui hi a sawn a. Mizo chuan Rangmati an ti mai ṭhin, lam a awl zawk avang ni maw!
Shaha hian Mizo ṭawng hawrawp chu min siamsak lo na a, Mizo ṭawng zirna hi a lo buatsaih ṭha hle mai a, a ziah dan chuan Thanglianan Mizo ṭawng zirna a buatsaih khan a hman chu Sir Willian Jones-a ‘system of transliteration’ tiin a ziak a. Chu ai chuan Dr. Wilson-a transliteration hi a ṭha zawk nia a hriat avangin a hmang tih a ziak bawk a ni. Pu Buanga ten a aw b siam nana an hman erawh chu ‘Hunterian system of transliteration’ a ni thung a, he Hunter-a hi Sir. William Hunter-a a ni.
Wikipedia chuan - The Hunterian system is the "national system of romanization in India" and the one officially adopted by the Government of India, tiin a ziak a. Shaha sawi mak danglam tak pakhat chu Mizo ṭawng hi, “Heng laia hnam hnufual tak ṭawng atan chuan a changkangin tun hma aṭanga hnam changkang leh rilru sang tak lo ni tawh ṭawng, rei tak an lo hman tawh a ni ngei ang tih hi phat rual a ni lo,” a tih hi a ni. A sawi dan takah chuan, “The Lúshái language, especially with respect to its verbs, presents a strong contrast to the nation itself in its present barbarous condition; and whatever its origin, there can be no doubt that the people that originally constructed or used it must have reached a higher mental condition than the semi - savage tribe among whom it is now commonly spoken,” tiin a ziak a ni.
Mizote hi hnam naupang tê, Burma ram vel aṭanga siapsuap nena khawsa mai mai, Mizorama kan lo luh hnua eng tin tin emawa inbengbela hnam hnufual tak angin kan mithiam hmasate khan an lo sawi ṭhin a nih kha. Hei hi ngaihtuah ngun deuh chu a ngai khawp mai. Ramhnuaia khawsa mai mai hnam mawlte ang kan nih lohna chhan tlem han sawi hlek ila.
Mizoten tam lam chhiarna kan lo neih chu 100,000 thleng a ni tih kan ziak tawh a. Upa C. Hualkunga chuan, “Pu Liangkhaia khan Mizote chu kan changkang asin, tam lam chhiarnaah Nuai kan chhiar thei, tiin Mission Veng kohhran biak inah a lo sawi tawh ṭhin,” tiin min hrilh a. “Scientist pakhat chuan, “Hnam changkang leh upa tehna lian ber zinga mi chu - tam lam chhiarna an neih ṭhat dan hi a ni,” tiin min hrilh bawk a. “Hnam hnufual chuan tam lam hi eng atan mah an ti lo va, pakhat pahnih chhiar thui thei chu hnam upa an ni,” a ti bawk.
Kan pitarten tuibur an han zu hlat hlat a, a tuibur al chu thil danga hman leh theiha an kawl ṭha te hi a mak asin! Tuibur technology san zia hi kan ngaihtuah fo ṭhin. Siapsuap feng mai mai tana ngaihtuah leh siam chhuah rual niin a lang lo. Herâwt te hi a changkang em mai, kawr ha mang lo va tei mai mai tana ngaihtuah chhuah rual a ni lo.
Heng thil chi hnih khat chauh kan han tarlan pawh hian Mizote chu hnam hnufual leng mawl tak kan nih pawhin kan pi leh pute chu hnam changkang leh fing an lo ni lo a nih pawhin hnam changkang zingah chuan kan lo khawsain an thiam ang kan lo thiam ve ngei a ni tih chu hnial rual a ni lo.
Mizo ṭawng hausakzia hi a zir mi chuan sawi tur an hre hle ang. Keini, a zir ve lo chuan sawi chiam tur kan hre lo na a, kan thawnthute hi khawvela lasi thawnthu emaw, mihring, ramsa leh ramhuai thawnthu ngaihsan hlawh ber berte aia a hniamna zawk kei chuan ka hre lo. Rairahtea, Runginu, Chhawnabawrawza, Chhura, Mauruangi, Sichangneii, Lalruanga, Kungawrhi, Hlawndawhthanga, Chemtatrawta, Ngaiteii, Lengkawia leh a dangte hi khawvel thawnthu ngaihsan leh sawi tam ber berte hi a tlukin ka hre tlat a ni.