Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 4

A aw b siam kum 1893 leh siam nana lehkhabu hmante

Pu Buangaten a aw b min siamsak hmain, Mizo ṭawng zirna bu hi bu hnih a awm thu kan sawi tawh a. Heng lehkhabute hi sap leh vai mithiam ziak a ni a, an ziah chhan ber chu hnam dangten Mizo ṭawng an zir theih nan a ni. Chung lehkhabua hawrawp an hmante chu lo thlir ila:

Pakhat chu Exercise in the Lushai  Thangliana (T.H. Lewin) ziak 1874 a chhuah kha a ni a, he lehkhabua Mizo ṭawng ziak chhuah nan hian India sorkarin an hman lai, Sir William Jones-a Transliteration system a hmang.  Chungte chu : a, au/aw, b, ch, d, dr, dz, e, ei, ey, f, ng, h, i,  j, k, l, m, n, o, oi, oy, p, r, s, t, u, v.

A dang leh chu Grammar of the Lushai Language, Brojo Nath Shaha ziah, kum 1884-a chhuah a ni tih kan sawi tawh bawk kha. Shaha-a hian Thangliana hman Sir William Jones-a transliteraton system aiin Dr. Wilson-a transliteration system chu ṭha a tih zawk avangin he lehkhabu siam nan hian a hmang. A hawrawp hmante chu : a, æ or ay, ai, au, b, ch, chh, d, d, e, f, g, ng, h, hl, hm, hn, hr, i, í, k, kh, l, m, mm, n, nn, o, p, r, rh, s, sh, t, ṭ, ṭh, u, û, v, z. He lehkhabu hi Pu Buanga ten Mizo a, aw, b siam nana rinrawla an hman a nih thu pawh kan sawi tawh a. He lehkhabu ṭhat em emna pakhat chu hawrawp lam rik dan, sap ṭawnga a tlukpui a dah zel bakah Bengal ṭawngin a dah tel zel hi a ni a. 

Kan sawi tak ang khan Pu  Buangate  hian  Mizo  tawng  zir  nan kan sawi tak lehkhabu pahnih te hi nasa takin an zir a, Mizo ṭawng thumal leh thu hlawm zir nan bik phei chuan an ṭangkaipui hle. Shaha-a Grammar bu zawk hi kum 1892-ah Rangamati-ah khawtual Doctor pakhatin  Mizo ṭawng an zir nan a hawhtir a a ni tih kan hria. Thangliana Exercise bu  bu zawk  hi 1893-ah Silchar-ah Mizorama luh phalna nghaka an awm laia an hmuh a ni thung. Sawi tawh angin he lehkhabu hi an zir nasa a ni mai lo va, a vawnin an vawng chhuak vek a ni.

Heng lehkhabuten an hman William Jones-a leh Dr. Wilson-a transliteration system hi hmang lovin Pu Buanga te khan Sir. William Hunter-a transliteration system hmangin a aw b chu min siamsak ta a ni. The Hunterian system chu"national system of roma­nization in India" atan India sawrkharin a hman thu pawh kan ziah tawh kha. Hei vang hian pu Buanga te pawhin a aw b siam chhuah nana hman kha ṭha an ti a ni ang.

Kum 1893-ah  a  aw  b  an  siam
Pu Buanga leh Sapupa ten a aw b min siam sak hun hi kan mithiam hmasate ziah dan chuan kum 1894-ah a ni a, a chhui ngun lehzual deuhin February emaw, March thla emaw niin an ring a. Amaherawhchu, Pu Buanga te ṭhian dunin Mizo ṭawng an lo zir dan chhutin kum 1894 hi chuan Mizoramah siam sa an rawn keng lut ngei niin a lang zawk a ni.

Kum 1892 January atanga June inkar thla 6 chhung khan Chittagong, Rangamati leh Kassalong (Mizovin Samat dawr, Samat chhuah an tih) te kar tawnin, Pu Buangate khan Khawthlang tuipui rawn zawh chhovin Missionary hna thawkin Tlabunga lo luh an tum kha a ni a. Mizote hnena Chanchin Ṭha hril tura rilru sawhnghetin, thu tlukna fel tak an siam tawh avangin Mizo ṭawng chu an theih ang angin an zir chho va. Shaha-a Grammar bu chu nitin chhiarin an zir a, a awmzia an hriatthiam fe hnuah pawh a lam rik dan an hriat tlem em avangin Mizo kawm tur an zawng reng a. Samat chhuaha an awm lai hian Mizo pakhat, (Rothangpuia khaw mi a ni awm e) an kawm thei ta a. Chupa chuan  Hei hi enge ni? tih te leh inbiakna ṭawngkam tlem azawng a lo zirtir a, chu chu Mizo an hmuh hmasak ber leh Mizo leili ngeia an ṭawng lam rik dan an zir theihna hmasa ber a ni. Chumi chu tu nge a nih Pu Buanga hian a ziah loh avangin kan hre thei ta lo. Vai ṭawng thiam, bâl leh balhla vel zuara Samat chhuaha zu sumdawng mi a ni thei a, vaiho chi leh vaihlo nen an inthleng ṭhin a ni.

Mizo kâ aṭanga an lam rik dan an hriat hnu chuan Mizo ṭawng zir pawh a nuam lehzual ang. Mizorama luh phalna nghaka awm an ni a, ram buai a la nih miau avangin Chittagong lam sawrkhar hotuten luh phalna an la pe thei si lo va, Mizo ṭawng zir nan an hun tam ber an hmang a. Ram buai lai ni lo se chu Samat chhuahah hian Mizo an tla thla reng reng a, Mizo ṭawng zir nana biak tur an hmu zut tur a ni zawk a, mah se, British awp ṭantirh lai a nih avangin Sailo lalte leh midangte pawh an la hel a, hmun hrang hrangah buaina a la chhuah avangin an sa him nan zawk Pu Buanga te chu Mizorama luh an la phalsak lo a ni.

Kum 1892 June thla atanga December thla, thla 6 chhung hi Sap Upa a dam loh avangin Samat chhuah aṭangin daktawr panin Calcutta leh Darjeeling-ah an awm dam a, Krismas chu Brahmanbaria khuaah an hmang a. Kum 1893 January aṭangin Mizorama luh phalna nghakin kum tawp Krismas ni thlengin Silchar-ah an awm leh a ni. Samat chhuah aṭanga Khawthlangtuipui zawh chho va Tlabunga luh tum kha an ni a, mah se a rem theih ngang loh avangin Silchar aṭangin, Tlawng dung rawn zawh chhovin, Aizawl an lo lut ta zawk a nih kha, kum 1894-ah.

Kum 1893-a Silchar-a Pu Buangate an awm lai hian Shaha-a Grammar bu an neih tawh bakah Thangliana Exercise bu an hmuh leh tak avangin Mizo ṭawng hawrawp siam hna chu an thawk thei ta a. Silchar-ah hian Mizo sumdawng tu tu emaw chu an lo kawm thei ta a, chung zinga kan hriat chian theih te chu Chawngkhuma, Sikulpui Headmaster Rosto Singh Diengdoh-a puzawn, vawi engemawzat lo zu tlawhtu kha a ni phawt a. A dang leh chu Pu Buanga’n Mizo ṭawng min zirtirtu chu Liana a ni, a tih hi Chawngkhuma sumdawnpui Paliana Chhangte, Zemabawka awm ta, C. Chhunbura puzawn a ni tih kan hre leh thei. Hemite pahnih bakah hian Silchar-a an awm lai hian midang tute emaw pawh an ina lengah sawmin an hnen aṭangin Mizo ṭawng an lo zir thei bawk a; mahse, hemi te pahnih bak hi chu tute nge an nih kan hre chhuak zo ta lo  a ni.

Kum 1893, Silchar-a an awm lai hian a aw b an lo siam: Kan mithiam hmasaten a aw b hi Pu Buanga te Aizawla an lo luh hnua an siam niin an ziak vek a. Ngun taka kan chhui hnuah Silchar-a an awm laia an siam an rawn keng lut niin a lang zawk a, a tichiang turin han sawi zui ila.

A hmasa berah chuan Pu Lloyd-a khan Pu Buanga leh Sapupa ten Mizo ṭawng mil ṭha tak maia hawrawp an lo siam chu Mizote tan a vanneihthlakzia a sawi a. Mizorama luh phalna nghaka Silchara an awm lai (1893) hian a aw b siam hna hi an lo thawk tawh ngei a ni tih hi rinhlelh tur a awm lo ve, a lo ti a. Chubakah, Kum1894 kum tawp dawn thleng khan an hawrawp siam chu Mizo ṭawng nen a inmil ṭha em tih enchhin nan an hmang a ni, a ti bawk.  
Pahnihnaah chuan Durtlang Presbyterian Kohhran Chanchinah chuan, Durtlang lal Suaka chanchin an sawi naah Kum 1893-ah a aw b an siam a, tiin an lo ziak a. Suaka leh Thangphunga te nena siam ni lovin Pu Buanga leh Sapupa hian kum 1893-ah an lo siam tawh tihna a ni. Kum 1894-ah an lo lut chauh si a.

Pathumnaah chuan Pu Buanga hian kum 1893 August 19-a Rev. G.O. Newport-a hnena lehkha a thawnah chuan Silchara an awm lai hian Mizo ṭawng an thiam hle tawh thu a ziak a (We know sufficient of the language to make ourselves understood, but it may be sometime ere we can tell out the Gospel story). Sap pain Mizo ṭawng chu thiam tawka a inngaih tawh chuan a thiam tawk ngei ang tih kan ringhlel lo. Kum 2 pumhlum ṭhak Mizo ṭawng an zir tawh a ni a, Chubakah Mizo ṭawng zir nana lehkhabu lo chhuak tawhte hi a ṭha em a, hei vang hian an lo zir thiam thei bawk a ni. Mizo ṭawng chu an ziah thiam hle tawh laiin ṭawng erawhchu an la thiam nal lo hle a, Aizawl an lo luh hlima Dawrpuia an puan in kaihpuitute chu Mizo ṭawngin an be thei ṭawk ṭawk chauh a ni.

A dang lehah chuan Internet-a website pakhat Freewebs.com-ah chuan Durtlang lal Suaka chanchin hi tawi kimchang ang reng takin a inziak a, chutah chuan Pu Buanga leh Sapupate Mizo ṭawng zirtirtu a nih thu an ziak a. Kum 1893-ah a aw b an siam a tih hi an ziak bawk a ni. Pu Buanga te Mizo ṭawng an zirtir hun hi kum 1894 atanga 1896 inkar kha a ni.

A dang lehah chuan Pu Buanga hian a log book kan tih maiah khan kum 1894, April ni 1-ah sikul an sak thu leh ni 2 a sikul an hawn thu leh chuta zir hmasa ber chu Suaka leh Thangphunga an nih thu a ziak a. Anni pahnih hian April thla ral hmain ziak leh chhiar an thiam hman dan te, he mite hnua zir leh hmasa te chu hemi kum tawp lam, October ni 26-ah Sailo lal Khamlianan a zir thu a ziak bawk a.

Chuta Pu Buanga sawi zelnaah chuan Mizo ṭawng hawrawp a aw b chu kum 1894-a Suaka leh Thangphunga ten an zir hmain midang zirtir an lo tum tawh thu a sawi a. Suaka te hmaa ziak leh chhiar zirtir an lo tum tawh ni thei awm te kan han chhuia kan hmuh chhuah chu: Silchar-a anmahni lo zu tlawh fotu sumdawng pahnih Chawngkhuma leh Paliana te, an eisiama ṭang hmasa Khuma, Babua leh Luseia (C.I. ni ta) te, an bawnghnute la atana an tirhkah Chawnga (Sikulpui Headmaster ni ta) te leh Aizawl an lo thlen hlima lo chiauautu Maubawk lal Dokhama teho zinga mi tute emaw ber hi chu an ni ngei ang tih kan hre thei. 

Chawngkhuma leh Paliana te hi kum 1892-a din, Thangphunga Vengah khan an awm ve a. Chawngkhuma, Luseia leh Chawnga te hi 1894-a Pu Buanga te chenna in sak puitu leh ṭanpuitu an ni tih kan hre chiang bawk a.  Kum 1894 January thla tawpa an chenna in sak zawh khan heng an ṭhuihruai Mizote hi ziak leh chhiar zirtir an lo tum tawh ngei a ni tih Pu Buanga ziak aṭang hian kan hre chiang thei ta a ni. Pu Buanga bawmtute zing mi hian, “Mizote chu Zâwng ang mai kan ni a, hetiang thil harsa tak mai hi chu kan thiam thei ve awzawng lo vang,” tiin Pu Buanga te hnena chhuanlam siamin ziak leh chhiar an zir ngam loh thu an hrilh a. Hetianga lo sawitu hi Suaka niin Kristian Tlangauah lang a. Mahse, Suaka hi a sawitu a nih theih loh dan a awm. He thu hi Pu Buanga khan Suaka leh Thangphungan ziak leh chhiar zir an tum hmaa midang sawi a tih avang leh an chhuanlam siam chu chhuanlam tling lo a ni tih lantir nan Suaka  leh Thangphunga ten an zir a, an hlawhtling ta a ni, ti kherin Pu Buanga hian a ziak a ni. 

Chawngkhuma hi ziak leh chhiar thiam hmasa pawl, hemi hma pawha vai ṭawng thiam Silchar-ah pawh lo zu sumdawng fo ṭhin kha a ni a. Amaherawhchu, fuihpawrh theih tak, fakpawrh avanga a hlawkna tur pawh ngaihtuah chang lova a dawra a chi zawrh pawh a kg baka belh nghek duh mai a ni a. Ani hi ni thei awm berah kan ngai a ni.

Chutiang chuan ziak leh chhiar zirtir an lo tum tawh dante han chhutin, kum 1894 February thlaa Pu Buangaten an in thar luah hlim vel khan heng Chawngkhumateho hi ziak leh chhiar zirtir an lo tum tawh ngei ang tih kan hre thei a. Chutianga zirtir an lo tum tawh chuan a aw b siam peihsa an lo nei tawh reng a ni tih a hriat theih bawk. Silchar-ah pawh khan Mizo ṭawng an hnen aṭanga zir pahin an hawrawp siam chu kan sawi takhote kha zirtir an lo tum tawh hial pawh a ni thei awm e.