Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 6

A aw b thiam hmasa ber Thangphunga  leh Suaka

Sawi tawh angin Silchar-a an awm laia Pu Buangaten kum 1893-a a aw b an siam chu a kum leh April thlaah Mizote an zirtir ṭan kha a ni a. Chuta zir hmasa ber chu Chaltlang lal ni ta Thangphunga leh Mizo zinga Dahrawk hmasa ber leh Kristian khua atan Durtlang dintu Suaka te an ni. 

Kan chanchin ziaktu hmasa Liangkhaia khan Mizo zinga ziak leh chhiar thiam hmasa ber chu Lungleng lal Khamliana nia a lo ziah avangin kum tam tak chhung chu hei hi  kan inzirtir dan a ni. Amaherawhchu, Mizote ziak leh chhiar zirtirtu Pu Buanga hian chiang takin a lo chhinchhiah aṭangin Thangphunga leh Suaka hi a aw b zir thiam hmasa ber an ni tih kan hre chiang thei a ni. 

Anni pahnih hi Pu Buanga te Mizo ṭawng zirtirtu te kha an ni a, an duh reng vang ni lo vin, Sipai hotu ber, Bawrhsap awm loh hlana a aia lo awh ṭhintu Manding Putara (G.H. Loch) khan a tirh ṭhin vang a ni. Pu Buanga log book-a a ziah dan chu kum 1894 April ni 1-ah sikul an sa zo va, ni 2-ah zirna an hawng. Sikul an hawn hma pawh hian anmahni bawmtu zinga mi te chu ziak leh chhiar zirtir an lo tum tawh a; mahse, tumahin an zir ngam lo. “Thangphunga leh Suaka chuan midang ngam loh chu ngamin an zir ṭan ta a,” tia Pu Buangan a ziak kher hi a mak ang reng a. Suaka leh Thangphunga te hian an ngam vang emaw, an duh reng vanga zir niin a lang lem lo. Sawrkar belh hlawkzia an hmu chiang tawh a, Changsila an awm laiin sipai rawsawt an dawng ngar ngar a, Sapho chuan khawpui atan Aizawl an din veleh Thingpuihuan tlangah Thangphunga chu khua a din an phalsak tawh a, ṭawnglettuah te ṭangin, Mizo lalte hnena palai hna an lo thawh tawh avangin sawrkar hian a duhsakna a lantir ve bawk a ni. Chuvangin Loch-an Pu Buanga te Mizo ṭawng zirtir tur an mamawh leh tih tur apiang tihsak tura Suaka te a lo tir hi an vanneihna bul a ni.  

Tichuan, kum 1894 April ni 1-ah sikul an sak chu a tukah Thangphunga leh Suakaten an zir ṭan ta a ni.  An sikul awmna hi tuna Govt. Higher Secondary School field awmna lai hi a ni a, mual pawng a ni a. Pu Buanga te awmna in leh biak in te sikulte hi a ding hlawm a, tunah chuan field atan an laihzawl tak avangin a bo ta a ni. Suaka te hi tun hma lamah Bawrhsap office-a vai babu ten vai ṭawng an lo zirtir tawh a, ṭhenkhat chuan Vai sikul hmasa ber 1893 kum tawpa Dawrpuia an hawnah khan an lo lut ve tawh niin an sawi. Vai sikulah hian an lut ngei em tih hi kan hre chiah lo, he sikul hi sipai fate tan bika hawn a nih avangin leh a hnu kum engemaw chen chu chutianga an kalpui chhoh avangin Thangphunga leh Suaka hi an lut lo niin a rinawm zawk. Lut se chuan Pu Buanga hian a ziak ngei ang. 

Thangphunga leh Suaka ten lehkha an han zir chu an zirtirtu Pu Buanga te beisei aiin an thiam chak a. Kar khat chhungin an chhiar thiam ta mai a, thumal eng pawh: kal, mit, ban, lei, tih ang chi, lam khat chu an chhiar thiam hman vek a. Thla khat chhung nitin an zir tlauh tlauh hnu chuan thuziak eng pawh an chhiar thiam ta a, a ziaka ziah lam erawh chu thla khat chhungin an thiam hman awrh chauh niin Pu Buangan a ziak. Engvangin nge Khamliana hi ziak leh chhiar thiam hmasa bera kan lo sawi ṭhin? Khamliana, Lungleng lal hi Pu Buanga hian an ṭhian ṭha ber zinga mi a nih thu leh an zirlai zinga thiam thei ber a nih thu hi sap rama chawl tawh Thangliana hnenah kum 1912 khan a lo zu hrilh a. A hma lama kan sawi tawh ang khan Thangphunga leh Suaka ten April thlaa ziak leh chhiar an lo thiam tak chu hmang ṭangkaiin hemi kum tawp October-ah chuan Tirhkah (Chaprasi) aṭangin Manding Putara zarah Suaka chu Lushei Clerk a lo nih phah ta kha a ni a. Thangphunga erawh chuan lal nih a thlan avangin a kum leh 1895 aṭangin Chaltlangah a lal ta a ni. 

Pu Buangan, Thangphunga leh Suaka ten an sikula ziak leh chhiar an zir thiam hnua zir leh hmasa te chu Sailo lal pahnih Khamliana leh Khama, tiin a log book-ah a ziak a. An zir ṭan ni a chhinchhiah dan chu kum 1894 October ni 26 a ni. Khamliana hi an zirlai neih tawh zinga ṭha ber, tia Pu Buangan a sawi chhan hi a awm a. Khamliana hian kar khat chhungin chhiar chauh pawh ni lo, ziah pawh a thiam hman avang a ni. Kar khat a zir hnu chuan hlim takin an khua Lunglengah a zu haw a. Upate sawi dan chuan meihawl a rawt dip a, chu chu chingal thlawrnain a thli fim a, hmunphiah kuang suih zumin lehkha ziak nan a hmang ta a ni. 

Lungleng aṭang chuan Pu Buanga te Aizawla awm chu lehkha a thawn ta a, an lo hmu chu mak an tiin an lawm hle a ni ang. Upate sawi zel naah chuan Pu Buanga te chuan an sikula zir chhuak hnen aṭanga  lehkhathawn an dawn hmasak ber chu an hlutin an roh hle a. He lehkhathawn hlu tak hi Pu Buanga khan chhuang takin a pa hmuh atan sap ramah a thawn thla a, anni pawhin an lo hlut hle a ni awm e. A pa thih hnuah Pu Buanga nu chuan Mizoramah a rawn thawn let a, khawiah nge a riral tak hriat a ni lo, tiin B. Lalthanglianan a ziak. 

He lehkhathawn hi Sailo lal Khamliana hian a larpui ta hle a, ziak leh chhiar thiam hmasa zawk Thangphunga leh Suaka te aiin a lar phah ta zawk a ni. Hun lo kal zelah chuan ziak leh chhiar thiam hmasa ber nia ngaiin miin an sawi lar ta a ni.