Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
SULHNU 7
Mizo ṭawng grammar bu chhuak hmasa ber chu kum 1884-a chhuak, Bengali daktawr Brojo Nath Shaha ziah a nih thu kan sawi tawh a. Chumi hnua Mizo ṭawng grammar bu chhuak leh hmasa ber chu Grammar and Dictionary of the Lushai Language tih a ni a. Shaha ziah aṭanga kum 24 hnu, kum 1898-ah a ni. He grammar bu hi Pu Buanga leh Sapupa ten kum 1897-a an siam a ni a, kum 1898-ah Assam sawrkarin Shillong-a a chhuah a ni. Chumi awmzia chu Pu Buanga ten grammar leh dictionary an siam kumah hian, kum 4 chhung Aizawlah an awm tawh a, a aw b an siam a, sikul an hawng a. Hla 18 awmna bu an siam tawh a, thuinchhang bu an siam tawh bawk a, Baibul pawh bu thum, Luka, Johana leh Tirhkohte Thiltih an letling zo tawh a ni.
Sir William Hunter-a alphabet ziah dan, Hunterian system an tih chu an hmang tih pawh kan sawi tawh kha. He lehkhabua a dictionary lai hi Pu Buanga ziak a ni a, Grammar hlawm hi Sap Upa ziak niin J.M. Lloyd-a chuan a ngai. Hawrawp an phuahkhawm te chu hetiang hi a ni.
a, aw, b, ch, d, e, f, g, h, i, j, k,
l, m, n, o, p, r, s, t, ṭ, u, v, z
Heng hawrawp an duan chhuah te hi ngun taka kan thlir leh chuan aw leh ṭ chauh an belh thar a ni tih kan hmu ang. Hmanna awm lo hawrawp pahnih g leh j an la telh ta fan a, hman ngei si, ziaka an la telh tak chuan loh chu ng a ni thung. A hmaa Mizo ṭawng an ziah dan ai chuan a ṭha zawk tawh a, an ziah dan erawh chu a la phuai deuh va, mahse, ṭha tak a ni tawh. Entirnan:
Naopang, Arshi, He zawhte hi
hmeichhia naopang hnena pe roh,
Mao dawh-kan, Nula kha a shang e.
Aw leh o an hman dan en hian an la chiang tawk lo a ni tih a hriat theih a, roh tih leh dawh tih te chu lamrik dan thuhmun reng a ni a, mahse o leh aw an hman pawlh a. Tin, u hmanna turah o an la hmang nawk nawk bawk a, s hi an hmang dik hle a, ṭhenkhatah anmahni Sap ṭawng lam dan zulzuiin sh an la hmang nasa hle bawk.
Entir nan: Arshi, shang, shom thum, shang, shing.
Kum 1920 khan Mizo ṭawng ziah dan chungchang ngaihtuahin Lungleiah an inhmukhawm a. Chuta an thurel pawimawh tak chu s leh sh hman chungchang a ni a. “Sh chu hman tawh loh tur a ni a, s chauh hman tawh tur a ni e,” tiin Pastor Challiana’n May ni 5, 1920 khan a lo ziak a ni. Kristian Tlangau buah pawh an chhuah nghe nghe a ni.
Kum 1898-a Zosapthara lo chhuah khan, USA-ah zirtirtua lo ṭang tawh, mi thiam leh ṭawng zir thiam mi a lo ni hlauh mai a. Mizo ṭawng a han zir a, a thiam hnu chuan Pu Buanga te hawrawp siam leh Mizo ṭawng ziak nana an hman danah ṭha tawk lo a hmu ta thuai a, chung te chu siam ṭhain a hmang ta nghal zel a. Pu Buanga sawi dan chuan, kum 1903-a Baptist mission bul ṭan tura Lungleia an lo chhuah leh khan Welsh missionary lo awm mek, Zosaphluia leh Zosapthara nen Mizo hawrawp hman dan chungchang an sawiho a. Zosapthara ten an lo tih danglam leh siam ṭhat chu a dik zawkin a lo ṭha ngei a ni tih an pawm thu a ziak a, hman zui zel an remti tlang ta a ni.
Chutia Welsh Missionary-te leh BMS Missionary-ten lungrual taka an pawmtlan tak Mizo ṭawng hawrawp kimchang chu Pu Buanga dictionary, 1940-a chhuakah hian a lo lang ta a. Pu Buanga sawi dan chuan heng hawrawp an dah chhuahte hian Mizo ṭawng chu a lam ri chhuak zo vek a ni a ti. Amaherawhchu, Chutah pawh ng hi a la tel ta chuang lova, hei hi a mak hle mai. J erawh chu a paih ta daih thung a. A hnuaia mi hi a siam hnuhnung ber chu a ni a, a vaiin 23 a ni.
a, aw, b, ch, d, e, f, g, h, i, k,
l, m, n, o, p, r, s, t, ṭ, u, v, z