Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 10 Mizorama sikul ding hmasa ber Lalluaua khua, kum 1890
A aw b chungchanga kan hriat ang ang kan sawi tawh a, zirna hi ram hmasawnna ki pui a ni bawk a, tun ṭum chu sikul din ṭan dan kan thlir ang.
Mizorama sikul awm hmasa ber chu Lalluaua khuaah din a ni a, a din kum hi Lalhmuaka chuan kum 1890-niin a ring a. A chhan chu Vailian hnuhnung zawk kum 1889-1890 inkara mi khan chhim lam Mizo lalte an hneh zawh hnu khan anmahni tanpuitu Lalluaua chu engemaw tih sak an duh a. Lawmthu sawi nan a khuaah hian Sikul leh Dispensary an hawn sak a, a Sailo lalpuite lungni lovin a khua chu an rawn run sak ang tih an hlauh avangin Sipai pawl khatin an veng nghe nghe, tiin a ziak a. Sikul din chhan hi chu a dik ngai a, a din kum erawh chu kum 1892 zawk a ni.
Lalluauva khuaa sikul din a nih dan hi a ngaihnawm danglam ve a, ngaihnawm taka sawi thiam a chakawm hle mai. Kum 1890-ah British-in Mizoram a awp ṭan a, Mizoten an duh lo hle mai. Hmun hrang hrangah Sailo lalte leh Sailo ni lo lal dangte nen pawh ṭangrualin an bei let a. Mahnia ro inrel ṭhin kha British thuhnuaia kun tur an lo nih takah khan an tan chuan hriatthiam a harsa em em a ni. Mizoram aṭanga hnawh chhuah leh ngei tumin an lo bei let ve a, an ralthuam neih ṭhat avang leh an chakna chu an hneh loh hrim hrim avangin an thuhnuaiah an kun ta zel a nih kha.
Chutianga British hnuaia an kun mek lai chuan Aizawl bawrhsapa lo ṭang tawh, The Making of Aizawl, tih ziaktu Lt.Col. J. Shakespear kha, khatih lai khan Major a ni a. Chhim lam lalho helte tudawl turin sipai 100 nen a chhuak a, kum 1892 March thla kha a ni a, Lalluauva khua Bualpui hi March ni 16-ah an lut a. Lalluauva hian ṭhianah a lo siam a ni. Kan pi leh pute sawi danin Lalluauva hi lal fing tak a ni a, khatia kum 1889-ah Rangamati lam aṭanga sipai lo lut tur rawn inmung mup mup an hmuh khan hneh rual loh an ni tih an hre sa a. Lalluauava chuan, “Kan hneh chuang lo vang, inpe ila, ṭhianah kan siam ang a, kan khua a him ang,” tiin lalho zingah a sawi an ti. Mahse, lalho chuan inpek ngawt mai kha tlawm thlak an ti a, lo do ngei an rel a. Lalluauva chuan, “Kei zawng ka khuate him nan ka lo do lo vang, ṭanpui an ngaih pawhin ka lo pui ang,” a ti niin an sawi. Chutiang chuan vailian chu do lovin a khua a chhanhim ta a ni.
Tichuan, British inbengbel chho zelah chuan lal hel tawk an la awm zel avangin chung chu hmachhawn an ngai ta a. Kum 1892-a Shakespear leh a sipaiten Lunglei aṭanga ram an fang zel chuan Lalluauva khua Bualpui chu an thleng a, an lamṭang a nih avangin Lalluauva chuan a lo dawngsawng ṭha hle a. Riak lovin an kal zel a, Vansanga khua Chhipphir ban tum an ni a. An thlen hmain Vansanga khuaten an lo lambun a, mahse vai sipaite chu an hneh lo. An khua Chhipphir chu an lut a, awmhmun an khuar ta rih a. Hemi ni tak hi kum 1892, March ni 16 a ni. Chhipphir aṭang chuan Vansanga nu khua Zote bei turin a chhuak leh a. An rin aiin Zote chu an lo inhung ṭha a, sipai 100 nena luhchhuah mai theihah a ngai lo va, Chhipphir-ah chuan an let leh ta a ni. Dr. Lalthanliana ziah dan chuan Zote khua hi Shakespear hian a lak hnuah Lungrang panin a kal zel a. Lung sahbuak nen lo beiin an lo kap a, lo do turin an khua pawh an hung ṭha hle a ni tih Shakespear-an a hmuh chuan bei zui mai lovin Chhipphirah a let leh a, an inkulh ta a ni, a ti.
Heta an inkulh chhung hian Rolura thlahten an kap reng a, sipai 100 nen chauha kal zel chu a huphurh avangin Chittagong lam aṭangin puitu a chah a. Chhipphir kulh pawh thuam ṭhain, Mizo lalte bei tur chuan ṭan an la ve sauh sauh a. Puitu lo thlen hmaa an thiltawn hi han sawi ila: Khatia Chhipphira Rolura faten an beih chhung kha thla khat lai a ni a, Shakespear-a hote chuan ei tur an tlachham ta a. Hetia an ṭam dawn ta mai hi a chhan ber chu Mizo lalten an thirhrui an sah chah sak a, thu an thawn zung zung theih tak loh vang a ni. A dang lehah chuan Lunglei leh Chhipphir inkara rawsawt phur sipaite chu Mizoten an lo beih vang a ni bawk, ei tur an rawn pe thei lo a ni.
Tichuan, kum 1892 April thla chhung zawng chu Chhipphir-ah chuan an tang ta a, ren taka ei tur an insem pawhin an ṭam dawn ta a. Chutiang dinhmun chhe taka an awm thu chu Bengal sawrkarin a lo hriat chuan Burma lam ṭanpuina a ngen a. Chin Hills aṭangin Captain Rose-a hovin Gurkha Rifles 150 leh rawsawt keng sipai dang 100 an lo chhuk ta a, May ni 2-a an lo thlen hnu chuan Mizote pawhin an ṭinsan ta a ni.
Captain Rose-a ho lo thlen hma, ei tur an tlakchham tawh hnu hian Bualpui lal, Lalluauva khan Shakespear-a sipaite ei tur a khaw chhungah a khawn a, a lo va pe ṭhin a. Rilṭama thih hmabak tawh kha Lalluauva hian Shakespear-a te chu a va chhanchhuak a ni, tiin kan sawi ang. Chu chu a dik ngei a ni tih lantirna chu Shakespear-a hian a lawm em avangin lawmthu sawi nan Lalluauva khuaah damdawi in leh sikul a dinsak tak hi a ni. Sikul din kum chu kum 1892 a ni a, a thla tak hre thei lo mah ila, July thla emaw, a hnu hret emaw a nih a rinawm.
He Sikul hi a chanchin kan hre tam thei lo hle a, kan hriat chian theih chin chu Kum 1904-ah he Sikul hi Pu Buanga leh Sap Upa te khan Serkawnah an la chho ta a. Vai zirtirtu zawng zawngte pawh an la tel a ni. Chung vai zirtirtute chu Nobin Chandra Barua, I.Sc. te, Babu Abinath, Mizovin Dumtleziara an tih mai te kha an ni a. Nobin Chandra Barua chu a hma atanga zirtirtu zinga hotu ber lo ni sa a nih avangin Pu Buanga te hian Serkawnah pawh Headmaster-ah an hmang nghal a. Barua hi 1910 atangin Pastor Rohmingliana’n a thlak a ni. Lalluaua khuaa sikul kal te chungchanga zu hmuna hla an phuah sak kan hriat chian theih chu -
Sikul Babu, Dumtleziara’n Ti hian thai rawh min ti, tiin.
He Sikula zir nana an hawrawp hman hi a aw b a ni lo va, Mizoten hawrawp kan la nei lo. Pu Lalhmuaka chuan a b c niin a ring. Hmar lamah chuan kum 1893 November thlaah Vai sikul an hawnna kha Aizawl Dawrpui pheiah a ni a. Hindi hawrawp an hmang tih kan hria a. Mizoram hmar lam hi Assam sawrkar hnuaia mi an ni a, Mizoram chhim lam chu Bengal sawrkar hnuaia awm a ni.
Lalluaua khuaa sikulah hian Zirtirtute chu Bengali vai vek an nih avangin Bengali tawnga zirtir chu thil awm tak a ni. Amaherawhchu, Mizoram chhim lam hi Bengal rama Sap awfisarten an lo tlawh chhuah fo tawh avangin an lo changkang hmasa a. Mizo lalte pawhin Rangamati leh Chittangong thlengin vai an lo zuk dawr fo tawh thin avangin vai ṭawng thiam an lo awm tawh ngei a ni tih a hriat theih a. Kum 1870 hma lamah daih tawh khan Thangliana chuan Chittagong Hill Tracts chhunga Mizo hnah thlak leh tlang mi dangte chanchin lo ziakin an ṭawngte a lo zir hle tawh a. Chung hnam chi hrang hrang te chanchin leh an ṭawng khaikhinna te pawh kum 1869-ah ‘ The Hill Tracts of Chittagong and the Dwellers There in ’ tih buah a lo ziak tawh a ni.
He lehkhabuah hian Mizo ṭawng thumal 186 zet a lo khawn khawm tawh a ni. Heng Mizo ṭawng thumal a ziahte hi Roman Script, a b c-a ziak a ni a. Thangliana hian Mizo ṭawng bik hi a chhui zui zel a, Chittagong Hill Tracts-a Deputy Commissioner a nih laia an Headquarters Rangamati pawh Tlabungah a sawn chho va. Kum 1872 November atanga December 1873 thlengin Tlabung hi headquarters-ah a hmang a. Mizo ṭawng zirna bu a buatsaih mek chu chhunzawm zelin Tlabung chhaka Sirte tlanga a Bangla-ah a khawsa a. Kum 1860 chho atanga Mizo ṭawng a lo zir tawh chu a bu-a chhuah turin 1873 kum tawpah chuan a ziak zo va, kum 1874-ah Calcutta-ah a chhuah ta a. Chu lehkhabu “ The Progressive Colloquial Exercise in Lushai Dialect.. ” tih chu Mizo tawng zirna bil chhuak hmasa ber a ni ta a ni. He lehkhabu pawh hi Roman Script-a ziak tho a ni. Lehkhabu a buatsaih lai hian Mizo nupui Dari nen Sirte tlanga Bangla-ah an awm a, fapa pakhat an nei hman nghe nghe a.
Chumi hnu Kum 10-ah 1884 khan Rangamati khaw daktawr Brojo Nath Shaha-in Mizo tawng zirna bu a siam chu chhuah a ni leh a, Calcutta-a chhut bawk a ni. He lehkhabu pawh hi Roman Script tho hmanga ziak a ni. Chutiang chuan Mizoram chhim lam kawtchhuah Tlabungah chuan Mizo ṭawng hi ziakin a lo awm tawh mai ni lovin Mizo ṭawng zirna liau liau pawh bu hnih ngawt a lo chhuak tawh a ni. Vai lian hnuhnung 1889-1890 let leh hnua Lalluaua khuaa Sikul an hawn sak hi Bengali tawnga zirtir ai chuan Roman hawrawp a b c-a Mizo tawng ziak a lo awm tawh avangin hemi hmanga zirtir hi a awm hle bawk a ni.
Chulovah chuan kum 1901-ah Chhiarpui neih a ni a, ziak leh chhiar thiam mipa 736 leh hmeichhia 25 an awm tawh a. Kristian 45 chauh an la awm a, Lalhmuaka chuan, “Kristian 45 chauh an awm laia ziak leh chhiar thiam 761 zet an lo awm tawh avangin Zosapten sikul an din (1894, Aizawl) leh (1903 Serkawn) a nih chauh avangin Missionary te lo kal hma hian zirna mumal tak a lo awm tawh a ni tih a chiang a ni lawm ni ?” tiin a ziak a ni.