Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 11 : Mizorama sikul upa ber Bengali Sikul, 1893

Kar hmasa khan Mizo­rama sikul ding hmasa ber Lalluauva khua ami kha kan sawi tawh a, kum 1892 a nih kha. Tun ṭumah chuan Mizorama sikul ding hmasa ber dawttu, Bengali sikul kan sawi ang.

Kum 1890 khan Vailian hnuhnung zawk kan tih khan an tum an hlen hnuah haw ta mai lovin Mizoram chu min ṭhutchilh ta a. Vai sipaite chu Aizawl leh Changsil kulhah an inbengbel a, Aizawl kulh chu Bawrhsapin hmasa ber Capt. H. R. Browne-an a ho va, Changsil kulh chu Lt. H.W.G. Cole-an a ho thung. Cole-a hi Kâwlsap kan tih mai kha a ni a, Aizawlah leh Imphal-ah Bawrhsapa ṭang ve ve tawh a ni a, Bawih ban chungchangah Rev. Dr. Peter Fraser nena inkhing chiam, British Parliament hial thleng khawpa inhnial kha an ni a. Mizorama bawih ban pawh an inkhin nghawng chhuah a nih nghe nghe kha. Chu lovah chuan Sualpuilala fate hovin British inbengbel ta mai chu hnawhchhuah tumin Aizawl leh Changsil kulh an kah chiam a, an lak ṭep tuma Sairang daia Bawrhsap hmasa ber Capt. Browne-a an kahhliam lo dawm hlumtu kha Kâwlsap hi a ni.

Chutia Bawrhsap hmasa ber Browne-a chu thla 6 chauh a awm hman tiha kahhlum a nih takah chuan a aiawh turin Naga hel tudaitu R. B. McCabe-a chu Nagaland aṭangin a lo lut a. A hna hmasa ber chu Capt. Browne-a kap hlumtu lalte man khawm chu a ni a, chuvangin Lalmantua tiin a hming an phuah a nih kha. Kum hnih dawn Bawrhsapa a ṭan hnuah A.W. Davies-an a rawn thlak ve leh a, ani ho hian Aizawla sikul hmasa ber chu hawn a ni ta a ni.

Chu sikul chu kum 1893 November thlaah Aizawla Dawrpui hmuna hian din a ni a, sipai sikul a ni. Hetih laia sipai awm mek chu North Lushai Military Police an ni a, an hotupa ber chu Capt G.H. Loch-a a ni. Chhim lamah South Lushai Military Police an awm bawk a, an hmunpui chu Lunglei a ni. Dawrpui hmuna sipai sikul chu sipai fate tana din a nih avangin atirah chuan Mizo naupang an kal ve lo va, Vai naupang, sipai fate hlir an kal. Kum 4 hnuah sawrkarin a la a, sipai sikul ngawt ni lovin sawrkar sikul a ni ta a ni. A chhan pawh Mizote hian Vai ṭawng thiam ve se, rorel kawngah pawh lalte kal tlanga mipui enkawl nan ṭhaa hriatna a awm a, lalte leh an fate chu man chawi lo va kal tirah an thlem ta hial a. Lalte bâkah pawh an khuate chu sikula kal turin an fuihtir ta zel a ni. Atirah chuan lal fate leh an ṭhuihruaite tinzawn deuh mah se, a hnu zelah chuan Aizawl leh a chheh vela Mizo naupangte pawh an lut ve ta zel a ni.

Mission Veng kohhran upa min, Chalhnuna (L) kha mi thil hre zau tak leh a hriat chu hre chiang tak mi a nih avangin vawi tam tak a inah chhun thingpui ka inpui ṭhin a. Kum 2004, July ni 7-a kan inkawm ṭumin Vai sikul chungchang hi a hriat dan leh Mizoten an lo dawnsawn dan ka zawt a. Chuta a thu min hrilh ka la hriat reng chu, “Kan khua Phulpui aṭanga Vai sikula va kal ve Saitâwna chu thla 6 emaw zet a va zir hnuah a lo kir leh a, Hawl raw tih chauh a rawn thiam a, amah chhaih nan an hmang ṭhin a, a haw viau nghe nghe” tiin min hrilh. A sawi zelnaah chuan Lalhlura, Durtlang khuaa awm hmasate khan an zir bawk a, chu lo vah chuan Durtlang lal Suaka leh Chaltlang lal Thangphunga te pawh he sikulah hian an zir hman bawk niin a ngai a. Hei erawh a dik lo deuh. Thangphunga pa Zapuithanga kha Vai ṭawng thiam a ni a, Changsil kulha sipaite belin a chhungkua leh Suaka te chhungkua a pempui a, Vai zingah kum hnih emaw a khawsakpui a ni. Chuvangin Suaka leh Thangphunga hian Vai ṭawng chu an thiam chho ve a, Sawrkar leh Mizo lalte inkara ṭawnglettuah pawh an lo ṭang tawh ṭhin a ni. He vai sikula luh vanga Vai ṭawng thiam hi an ni lo. Suaka sawi dan chuan Bawrhsap pisa-a an thawh chhung khan Bengali Babuten Vai ṭawng chu an lo zirpui ṭhin a ni. Kum 1892 aṭanga kum 1894 thlengin Thangphunga hian sawrkar hna an thawk a, a hna chu tirhkah hna a ni a, tih tur an tih apiang thawkin Suaka nen khan lalte hnena sawrkar thuchhuak hriattirin an kal ṭhin a ni. Kum 1895 aṭangin Chaltlang lalah a awm tak avangin Thangphunga chuan sawrkar hna a thawk rei ve ta lo. Suaka erawh chu Thangphunga nen Pu Buanga te sikul aṭanga ziak leh chhiar thiam hmasa a nih avangin Lusei Clerk-ah te, Inspector of Police-ah te kai chho zelin sawrkar hna hi a thawk rei a. Mizo zinga Dahrawk kai hmasa ber a ni a, Vai ṭawng pawh a thiam ṭha hle a ni.

Kum 2007 September ni 20 khan Charanjit Singh Bhogal-a, Aizawl Babu tlanga mi chu ka kawm a, ani hi he Vai sikula kal kan hriat chian anih avangin kawm pawh ka ni reng a. Chuta kan inkawmnaa min hrilh dan chuan British sawrkarin Aizawl an sak chhoh laia Punjabi insathiam Inder Singh Bhogal-a fapa chu Lushai Singh-a a ni a. Aizawla piang a nih avangin Lushai Singh tiin a pa hian a phuah a, kum 1915 lai khan he sikulah hian a lut a. Lushai Singh-a fapa Charanjit Singh-a pawh chua he vai sikulah hian a lut ve tawh bawk. Chutih laia he Bengali sikul awmna chu tuna Dawrpui biak in chhak, a chung kawngpui nena inkarah hian a awm a. Dawrpui biak in an sak ṭan dawnah sikul chu Zarkawtah sawn an sawn phei a ni. Kum 1893-a an hawn hlima zitirtu chu Military Police Havilder a ni a, a hming tarlan a ni lo. Sipai hlawh bakah zirtirtu hlawh thlatin `5 a dawng a, sikul din tirh hian naupang 15 an kal.

Kum 1896-ah Aizawl Bawrhsap A. Porteous-a chuan Assam rama Chief Commissioner hnenah lehkha thawnin Mizo naupangte tana sikul hawn a la nih loh thu leh sawrkarin sikul hawnsak ngei ṭul a tih thu a ziak a. Sikulah chuan Bengali hman ni se, inbiakna leh sumdawn nan te, sawrkar thila lalte nena inbiak nan te ṭhain a ring a ni. A tirah vai ṭawngin an zir ang a, a hnuah sap ṭawngin an zir chhunzawm zel ang. Zirtirtu pawhin Mizo ṭawng a thiam ngei tur a ni a, kum khat leh a chanve chhungin Mizo ṭawng zirna hun a nei ang a, an pass hnuah a hlawh pawh `30 aṭangin `40-ah pun ni se, tiin sikul hawn thuai a zu rawt a. Bawrhsap rawtna ang chuan kum 1897 August ni 21-ah Dawrpuia vai sikul, Hindi-a zirtir ṭhin chu Bengali ṭawnga zirtir turin sawrkarin a lo ti ta a. Headmaster hmasa ber chu Kalijoy Kavyatirtha a ni a, Headmaster a nih hnua a report hmasa ber, Dr. Sangkima ziah dan chu hetiang hi a ni.

Kum 1897 August ni 21 sikul hawn aṭanga ka hmuh chu Mizote zirna mumal kan hawn sak hi a fuh hle a, Mizote chu lehkha zir turin an rilru a hriselin an fing tawk a ni. Mumal taka zirtirna ṭha kan pek chuan University Exam-na thlenga midang el pha an ni ngei tih hi ka hmuh dan a ni.

Sikul kal zel dan tur pawh an relah chuan sikul enkawltu tur committee member mi 3 an ruat a, sikul enkawlna dan pawh mumal taka duan chhuah a ni. Sikul chu tu tan pawh luh theihin an hawng a, luhman erawh pek a ngai. Mizo naupang lut ve te zingah an pate Jamadar emaw Sub-Inspector emaw hnuai lam chu sikul luhman an awl a. Sikul luhman chu thlatin schoolmaster-in a khawn ang a, pawisa chu committee Secretary hnenah a hlan ang a, anin sum hman dan account fel takin a vawng ang a, Secretary account vawn chu thlatin member dangte endik theihin a awm tur a ni. He Committee hian sikul inenkawlna tur leh pawisa hmanna tur an duang ṭhin ang a, chu chu Superintendent hnenah an thehlut ṭhin ang, tihte chu sikul enkawl dan tura an duan a ni.

Kum 20 chuang a din hnuah kum 1914 khan middle section hawn belh a ni a, a hming pawh Bengali Boys M. E. School tia thlak a ni. Atira a din chhan angin he sikul hi sawrkar hnathawk ram pawn aṭanga lo kal fate tan Bengali ṭawnga zirtir a ni a, a hnu zelah chuan Assamese ṭawng an belh leh a ni.

Kum 1961 khan he sikul hi District Council hnuaia dah tum anih avangin chutih laia Aizawl Bawrhsap A.K. Roy-a chuan he sikul chungchang hrilhfiahna sei fe ziakin, Assam sawrkara Director of Public Institution, S.C. Rajkhowa hnenah lehkha a thawn a. Sikul din ṭan kum chu 1914 tiin a ziak a. Lower Primary Section chu sawrkar enkawl ni zel chungin Middle English Section chu ṭanpuina hmanga enkawl an tum chu ṭha a tih loh thu a zu hrilhfiah a ni. Bengali School tia koh chu a dik tawh loh thu te, Bengali bakah Assamese te, Nepali ten an fate an luhtir a, sawrkar enkawl zel tura a ngenna a zu thawn a ni.

Kum 2007 khan he sikul hi ka va tlawh chhuak a, Bawrhsap meuhin kum 1914-a din tia a lo ziah avangin an sikul sign board-ah chuan kum 1914-a din, tiin an lo ziak a ni. Mahse hei hi a dik lo va, kum 1914 chu middle section an hawn ṭan kum a ni a, a sikul din tak kum chu 1893 a ni kan tih tawh kha. Bawrhsapin a rawt angin he sikul hi Assam sawrkarin a la chhunzawm zel a, Mizoram UT hnuah Mizoram sawrkarin a la ta a ni.

Kum 2007 September ni 20-a he vai sikula lo kal tawh zinga dam chhun kan hriat Charanjit Singh Bhogal-a, ka kawmnaa min hrilh dan chu hetiang hi a ni. He Sikul hi Dawrpuia an hawn ṭan kum 1893 aṭangin kum 40 dawn chu a hmun ngaiah a ding a, chu chu kan sawi tak ang khan tuna Dawrpui biak in leh Millenium Center inkarah hian a ni. Chuta ṭangin kum 1930 velah Zarkawta Pu Lalsawia (L) Ex-MP in bulah sawn phei a ni a. Indopui 2-na lai khan sikul chu khar a ni a, sipai motor petrol chhêk nan an hmang. Indopui 2-na tawp hnuah sikul chu hawn thar leh a ni a, kum 1972 thlengin Zarkawtah hian a ding a. Kum 1973-ah Babu tlangah sikul chu sawn a ni a, tun thlengin a la awm ta zel a ni.

Tuna sikul awmna Babu tlang, PWD tlâng ami hi Dawrpui Vêng ami Hrangchhuana in hmun a ni a, sawrkarin Zarkawta sikul leh a hmun nen inthleng turin rem an ruat a, kum 1973-ah an inthleng ta a ni. He sikul hi a tirah chuan Hindi hawrawp hmanga zirtir a ni a. A hnu zêlah chuan Bengali leh Assamese ṭawnga zirtir a ni ta a ni, tiin kum 2007 laia an Headmaster P. Bhattachajee chuan a ziak.

Sikul upa ber: He vai sikul hi tunah chuan Government Combined Middle School tih a lo ni tawh a. Tunah chuan he vai sikul hi kum 128-a upa a ni tawh a, Mizorama sikul upa ber a ni. Indopui pahnihna lai kum 1942 lai khan eng emaw chen chu sipaiin luah mah se, a sikul kha a nung ve ṭang ṭang a, indopui pahnihna tawpa tuai thar leh theiin a lo la nung a ni. Kum 1890-a Lalluaua khua, Bualpuia Mizoram chhim lama Bawrhsap hmasa ber Shakespear-an sikul a lo din kha kum thum emaw chauh a ding a. A tawp tak hnuah kum 1894-ah Lungleiah sawn a ni a, hemi rual hian Tlabungah Vai sikul din a ni bawk, he sikul pahnih pawh hi kum 1900 hnulamah chuan an ding rei lo. Kum 1903-a Pu Buangaten Baptist mission an rawn ṭan khan Serkawnah sikul an din a, Lungleia vai sikul chu a lo tawp titih tawh a, an zirtirtu Nobin Chandra Barua pawh an la chho nghe nghe a ni tih pawh kan sawi tawh kha.