Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 14 : Zosaphluia sikul pahnihna kum 1902
Kar hmasa khan Zosaphluia sikul, kum 1898-a a din kha kan sawi tawh a, rap in chhetê a ni tih pawh kan sawi tawh kha. Chu kohhran sikul hmasa ber chu kum 4 a lo tlin chuan zirlai an pung zêl a, hmun hla zawk aṭang pawhin phur takin lo kai hlawm a. Sikul kai ṭhatzia an hmuhna chiang tak chu Mizo zinga Dahrawk kai hmasa ber Durtlang lal Suaka aṭangin a ni a. A hnuah pawh zirtirtuah te, khawchhiarah te leh sawrkar leh mission hna thawk hmasate chu ziak leh chhiar thiam an ni zel a. Vai sikulah te pawh lal fate chauh ni lovin, mi naran fate pawh luh an phal tak zelah chuan hmasawnna ki pui tak a ni tih an lo hre chho ta zel a ni.
Zirlai an lo pun tak zelah chuan sikul chuan a dawl zo ta lo va, kum 1901-ah Zosaphluia chuan sikul lian zâwk sak a ṭûl thu a zu thlen a. Welsh mission hotute lamin an rawn pawmpui ta a, hlim takin in thar sa turin a inbuatsaih ta a ni. Kum 1902-ah chuan tûna Synod Press bula Synod Executive Secretary-te awmna quarters hmunah hian sikul lian tâwk tak a sa ta a. Sikul leh biak in ni kawp tur bawka ruahman a ni a, a chung leh bang rangva a ni. Welsh mission-in an ruahman anga `600 a sên hnuah chuan lian deuh zawka sak a duh na a, sum an neih tawk loh avangin an inngaihtuah a, an in dawm kun a. An dinhmun chu hriain chutih laia sipai hotu ber Major G.H. Loch-a chuan sikul sak lai mek chu ama mawhphurhnaah lain lian zawkin a sak zawhsak ta a ni. Zosâphluia chuan Loch-a hian `1000 lai a sêngin a ring a, heti hian a ziak a: He must have spent upon it in all about a 1000 rupees, tiin. Heta Loch-a sum sen hi J.M. Lloyd-a chuan kum 1905-a Sikulsen sakna kha niin a ziak a; mahse, hei hi a hriatsual palh a ni. Sikulsen sakna ni lovin kan sawi mek sikul sakna hi a ni zawk a, Sikulsen kha chu Assam sawrkar ṭanpuina an dawn aṭanga sak a ni zawk.
Hetiang taka Welsh mission tana Loch-a a inphalna hi a mak hle a, a chanchin tlem azawng tarlan a phuin ka hria a, han sawi lawk ila. Loch-a hi mi mak danglam tak a ni, kan ti dawn nge, mi ropui tak kan ti dawn pawh ka hre lo. Fiamthu duh tak pawh a ni awm e. Khang hun laia Sapho kha sawrkar milian vek an ni a, nupui fanau nei vek an ni a. Loch-a kha nupui nei lovin a awm reng mai kha Mizoten mak an ti a, ṭum khat chu, “Ka pu, nupui hi i va nei lo ve maw le, engtizia nge ni?” an ti a. Loch-a chuan, “A... bawrhsap hi a zin bo fo va, a zin hlanin a nupui hi ka lo enkawl zel dawn alawm,” tiin a chhang an tih chu! Aizawl bawrhsap J. Shakespear-an The Making of Aizawl tih a ziah pawh kha Loch-an Aizawl a dinchhuah dan a ni ber mai.
Loch-a hian Pu Buangate a lo pui nasa em em a, Pathianin Mizorama chanchinṭha hriltute pui turin Loch-a kha a lo ruat a ni ang tih hi kan pawm viau a ni. Pu Buanga te lo thlen hlima an awmna tûr hmun te, an insakna hmun tur te, Mizo ṭawng zirtîr thei awm mi zawnsak leh inhlawhfa zawnsak chungchângah te, ṭanpui an ngaihna apiangah Loch-a hian a pui a ni tih kan sawi tawh a. Zosâphluia lo lut pawh khân Pu Buangate zarah Loch-a hi a rawn bêlbul leh a, a vannei ta hle a nih kha.
Loch-a hian sipai lal ber ni chungin bawrhsâp hna a kawp hi ṭum 13 zet a ni a. Bawrhsâp chawlh lak lai te, a thar lo thlen hma leh Bawrhsâp dam loh lai tein a lo awh ṭhîn a. Loch-a hi bawrhsâp ti hian kan kohhran hruaitu hmasate leh mi hmasate khân an lo ziak ṭhîn a; amaherawhchu, vawi khat mah bawrhsâpa ruat a ni ngai lo. Chung bawrhsap ai a awh tawh dan han sawi law law ila. R.B. McCabe-a ai a awh chhung 09.06 - 19.10.1892; A.W. Davis-a ai 20.10 - 07.11.1892, 22.07 - 22.10.1893, 01.06 - 26.07.1894; J. Shakespear-a ai 02.01 - 02.04.1903, 21.02 - 27.04.1905; J.C.Arbuthnot-a ai 20.10.1905 - 06.03.1906; H.W. Cole-a ai 01.07.1908 - 12.02.1909, 01.12.1910 - 05.02.1911, 09.03.1911 - 29.04.1911, 01.09.1911 - 17.09.1911; leh J. Hezlett-a ai 17.03 - 15.04.1912 te leh 04.07 - 30.10.1912 te a ni.
Zosaphluia awmna chu thlalaka kan hmuh ang hian Banglapui a ni a, a hnuai in kil lo lang hi kum 1902-a a sikul thar sak chu a ni. He sikulah hi chuan Mizoram hmuntin aṭangin an lo kal a, puitling sikul tih kha naupang leh rawltharten an bawh ta hle a. Pu Lloyd-a ziah dan chuan Zosaphluia leh Zosapthara te chu tlangval an la ni bawk a, an inah chuan thingtlang mi, sikul kal duh an lo kal ṭhin a. An in sir kilah an awmtir ve ṭhin a, buhfai na na na chu a la tlawm bawk a, Welsh mission aṭanga an hlawh hmuh chu tam lo mah se, chung anmahni beltute chu an chawm ṭhin. Kum 1900 aṭangin rawlthar pahnih chu an inah an chawm a, an hming hi Zosaphluian a ziah loh avangin kan hre thei ta lo. Zir tawhten an khuaah lehkha an chhiar an hmuh chuan kum tinin lehkha zir duh an lo pung ta zel a, atira mahnia inchawm ngai kha mission chawmin mi 30 lai an lo tling ta a ni, tiin Lloyd-an a ziak. Zosaphluian a chhinchhiah dan chuan kum 1899-ah zirlai mipa 50 leh hmeichhia 6 an awm. Kum 1900-ah mipa 104 leh hmeichhia 38, kum 1901-ah chuan 150 chuang an ni ta.
Hetih lai hian mahni inchawma zir pawh ṭhahnem tawk tak an awm ve a, chungte chuan Assam Rifles an bel a, a ṭul apianga thawkin an hrawk an chawm thei a. Bel nawh te, in leh a vel tihfaite, lei laih leh ṭul apiang thawkin an inhlawh ṭhin a ni. Kohhran hruaitu lo chhuak hmasate kha hetiang sipai bel nawta inhlawh chawpa lehkha zir an ni hlawm.
Zosaphluia sikulah chuan Lushai composition te, Arithmetics te, Geography leh English te an zir a, Lushai composition bikah hian Mizote chanchin leh an sakhua te, an pathian leh ramhuai te leh thil dangte an zir. Hmeichhe naupang pahnih hi sikul din tirh lamah an lo kal ve a, chhim lam mel 100 chuang aṭanga lo kal vang vang an ni a, an hming erawh a ziah loh avangin kan hre thei lo. A sawi zelnaah chuan naupang ṭhenkhat chu Pathian thu awih an ni a, la awih lote nen an kalza a, kum 1908 hma lamah chuan thingtlang khaw 30 vel aṭangin zirlai an lo kal a ni, a ti.
He sikul hi kum 1904, February-ah Assam Chief Commissioner, Sir Bamfield Fuller-an a rawn tlawh a, sikul kalphung chu ṭha a ti hle a. Sawrkar sikul lo ding tawh nen a khaikhin a ni ang e. Naupang lut an tam zawk a, a lar zawk a, kawng engkimah an enkawl dan chu ṭha a ti zawk a. Sawrkar sikulin ṭanpuina thlatin `50 an dawn ṭhin chu tihtawp ni se la, mission sikulah pek ni tawh rawh se, a ti a. Mizorama sikul zirna zawng zawng chu mission-in enkawl se a ti bawk a. Zosapthara chu sikul hotu ber, Honorary Inspector of Schools atan a ruat bawk a. Zosapthara hi Mizoram puma sikul hotu ber tia kan lo hriat ṭhin kha chhim lamah Sap Upa kha sikul hotu ber atan Sir Bamfield Fuller-a khan a lo ruat ve bawk tih ka hmu chhuak tlai khaw hnu a. BMS report-ah Sap Upa chuan heti hian a ziak: The Chief Commissioner when he visitted the Lushai Hills in February last, suggested that the education of the whole of South Lushai Hills should be put under my care and he would gladly consider any scheme i might proposed towards that end, tiin. Aizawl lama Sir Bamfield Fuller-a thiltih pakhat chu sikula zirlai thiam ber lawmman a siam hi a ni a, a haw hnu lawka primary sikul ekzamah chuan mipa zinga a ti ṭha ber Chhuahkhama chuan gold medal a dawng a. Ani hi Mizo Pastor hmasa ber a nih tak nghe nghe kha. Hmeichhe zinga mark hmu sang ber chu Saii a ni a, ani thung hi zirtirtuah Zosaphluian a hmang a, P.C. Girls sikulin an bul ṭannaah an ngai nghe nghe a ni.
Kum 1904 thlengin Zosaphluia sikulah hian mipa leh hmeichhia an lutho va, Sir Bamfield Fuller-a khan Sikulsen sakna tur a rawn pek avangin a kum leh 1905-ah sak a ni a, mipaho chu an lut chho ta a, Zosaphluia sikul chu hmeichheho luhna a lo ni ta a. Heng lai vel hi a rem chuan kar leh lamah chhunzawm kan tum ang.