Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 15 : Zosaphluia sikul aṭangin Sikulsen a piang, kum 1905-ah
Kar hmasa khan Zosaphluia sikul kum 1898-a a din kal zel kan sawi a, kum 1904, February-a Assam Chief Commissioner, Sir Bamfield Fuller-an a rawn tlawh thu nen. Kha lai kha han sawi belh hlek ila.
Kum 1903-ah Lawr ekzam hmasa ber a awm a, sawrkar sikul aṭanga ekzam 16 zinga 6 an pas a, Zosaphluia sikul aṭanga mi 13 ekzamte an pas vek thung. Hei vang hian a ni ang chu, “Khatih laia bawrhsap J. Shakespear-a khan Mizorama sikulte endik turin Assam ram puma zirna lam hotu ber Directorate of Public Instruction hnenah a zu thlen a. A ngen angin Chief Commissioner of Assam chuan rem a ti a, Zosapthara chu Honorary Inspector of Schools-ah ruat a ni ta a ni,” tiin J.V. Hluna chuan a sawi. Zosapthara hian sikul endiktu hna hi kum 1903-1907 chhung a thawk a, a thawhna Welsh mission-in a hna aṭanga a chawlhtir tak avangin sikul hotuah a ṭang zui thei ta lo a ni. Missionary-te beisei leh rin aiin Mizote chuan lehkha zir an tuipui a, khati khawpa hnam mawl leh bal, ramhnuaia cheng mai mai anga ram awptu lam pawhin an ngaih kha an ni a. Lawr ekzam hmasa bera Mizoten an pas ve ta duak mai kha mak an ti ngang a ni ang chu, Sir Bamfield Fuller-a hial pawh Mizorama zirna endik turin a lo chhuah phah kha.
Zosaphluia sikul kan ti na a, kum 1900 January aṭangin Mizorama zirna lam chu Zosaphluia kut aṭangin Zosaptharan a lachhawng a, kan sawi tak zawng zawng kha Zosapthara enkawlna hnuaia mi vek a ni. Chuvangin Mission sikul tih zel hi a awm tawh e. Kum 1903-ah Baptist Missionary Society-in Pu Buanga leh Sap Upa ruaiin Mizoram chhim lamah Baptist Mission ṭanin kohhran an din a, zirna pawh an kalpui ve nghal a. Kan sawi tawh angin hemi kum aṭang hian Sap Upa chu chhim lam sikul endiktuah sawrkarin a ruat ve kan tih tawh kha.
Hetia sawrkar kuta Mizoram puma zirna chu dah lo va, Welsh mission kuta awm tura sawrkar hotu ber Sir Bamfield Fuller-an a ti mai hi a mak viau mai. J.V Hluna chuan, “Khasi rama kum 1863 aṭanga an lo tih tawh, sawrkar suma mission-in sikul a enkawl chu a hlawhtling em avangin Mizoramah pawh tih chi ve niin a ring a. Bawrhsap hnenah hetianga rawtna a siam a, a hnena thehlut turin a hrilh a. Aizawl mission sikul atan Rs 2030 leh Lunglei sikul atan Rs 1440 ṭanpuina a pe nghal bawk a,” tiin a ziak.
Zosaphluia sikul chu kan sawi tawh ang khan mipa leh hmeichhia an lutho va, a ṭhut pawh an ṭhu hrang a ni awm e. Kum 1905 thlengin Aizawl mission sikulah hian mipa leh hmeichhia an lutho va, hemi kum hian Assam Chief Commissioner-in sikul sakna a pek hmangin Sikulpuikawn chhaka Sikulsen khi sak a ni a. Sak zawh veleh mipaho zawng an lut chho ta a, Mipa sikul tih a lo ni ta a, mission sikul chu hmeichhe hlang awmna a nih tak avangin Hmeichhe sikul tiin an sawi ṭan ta a ni.
Tichuan kum 1903-a Lawr ekzama Mizote pas ṭhat avangin kum 1905-ah sikulsen a lo piang, ti pawhin kan sawi thei ang. Mission Primary sikul, sawrkar sak hmasa ber a lo ni ta a, mission enkawl sikul zawng zawng pawh, tun lai ṭawng takin Govt. recognised sikul an lo ni ta a ni. He sikul hi sikulsen an tih chhan chu a chung rangva leh a bang chu rawng sena hnawih a ni a, ral aṭang pawhin a rawng a lar avangin a langsar a, sikulsen tih hi tun thlengin a la pu a ni. Amaherawhchu, kum 2019, May ni 29 aṭangin Sikulsen leh Sikulpui chu, kum 67 zet sawrkarin a enkawl hnuah a tira enkawltu kohhran Welsh mission kuta a awm ang khan Welsh kohhran fa hrin Mizoram Presbyterian kohhran kutah a hlan let leh ta a ni. Tichuan kum 1952 aṭanga sawrkar kuta a awm chhung khan sikul hian hma a sawn zel em tih chu keini chhan turah kan ngai lo va, a tawpa a zuih ral tak thuah hi chuan sawrkar hi a mawhphurtu chu a ni ang chu. Chutih ruala lawmawm tak chu a tira neitu kohhran hnena phal taka an pe let leh hi a ni.
Kum 2019-a sawrkarin Synod-a a pek let leh aṭang chuan Mizoram Presbyterian kohhran chuan a chei ṭha ta a, hluihlawn leh ngaihsak loh rei tawh a nih avangin a hmun velte chu a ṭawp em em a. Ruihhlo ngawlveite buk, mi awm ṭha duh lote tawmkuk, zu inte inkawmna leh sual rawngbawlna hmunah a lo chang zo tawh kha a ni a. An chei ṭhat ṭantirhah Synod-in sikul hotu thar atana a ruat Zonunmawia nen kan fang a, chawmpangkar zawng zawng nen kan en chhuak vek a, chei ṭhar huphurhawmzia leh sikul hotupain phur taka a thawh si zia ka hmuhin fak a phu hle mai. Sikulpui hi kan pafaa kan sikul, kan lo tih ve ṭhin kha a ni tlat a. Synod-in Sikulpui din thar leh nan hian sum tam tak thehchhuakin sikul hotupa atana mi tling tak a ruat a, Zonunmawia hi Synod-ah Coordinator lo ni tawh, upat pensawna pensawn a ni a. Sikul lama lo thawk tawh, tawnhriat nei ṭha tak a ni a, Synod-a a thawh hmain sikul Principal lo ni tawh a ni a, chumi a thawh hma pawhin sawrkarah Minister thachhangdawl leh puitu lo ni tawh, thiamna lamah M.A., M. Phil. a ni bawk a. Mission Veng kohhran upa a lo ni bawk nen, kohhran sikul din thar leh huphurhawm tak, a in leh lo pawh kan sawi taka anga hluihlawn ṭawp tawh, tuai thara enkawltu atan chuan a aia tling thlan tur an awm chuang awm lo ve.
Sawrkarin Sikulpui chu Mizoram Presbyterian kohhran hnenah a hlan let leh ta, tia kan sawi hian kan sawi lai mek Sikulsen hi a huam nghal a, amaherawhchu, sikulsen tih hming hi officially-in a bo ta a ni ber mai, Sikulpui hian a lem ral ta a nih chu. Tichuan Sikulsen dam chhung kumte chu kum 1905 aṭanga kum 2019 a lo ni a, a din kum chhiar telin kum 115 a dam tihna a ni. Kum 2019-ah sawrkarin Synod kutah hlan let leh mah se, Sikulpui din thar leh hawnna inkhawm chu kum 2020, October ni 16-ah a ni thung a, hripui leng karah Synod tih phung pangngai takin Synod Moderator Rev. R. Lalchanglianan a hawng thar leh a ni.
Kar leh lamah Sikulsen hi chhunzawm kan tum ang a, kar hmasa hmasa leh khan Sikulpuia Mizo Headmaster hmasa ber Chawnga (Chawnghmingliana) tia ka ziah kha ka lo ti dik lo va. C. Hmingthanga, Mission Vengthlang kohhran upain zingah min rawn bia a, “Chawngsiama a ni e,” tih leh thil dang bengvarthlak tak tak min rawn hrilh thlap a, ka lawm hle a ni. Chawnga hi Chawnghmingliana ni lovin, Chawnghmingliana pa Chawngsiama a ni tak a, ka hriat tawh sa reng, a chanchin pawh ka lo ziah tawh a ni a, ka lo mangnghilh palh a ni e. Chhiartute ngaihdam ka dil e.