Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 17 : Harhna hmasa ber thlenna Mission sikul 1906

Kar hmasa khan Sir Bampfylde Fuller-a chanchin tlem leh Mizoram tana a angkaina kan ziak tawh a. Tun um chu Mission sikula harhna hmasa ber thlen chungchang kan sawi ang a, a hmasain Wales ram leh Khasi rama a thlen dan sawi hmasa ila.

Kum 1904-1905 khan Wales ramah Harhna a lo thleng a, chuta mimal langsar ber chu kum 26 mi, Evan John Roberts-a a ni. Thuhriltu a ni a, hmun hrang hrangah thuhrila a chhuah hnuah an khua Moriah-ah awngai inkhawm a buatsaih chu a tirah an tam lo na a, rei lo teah mipui tam tak awngai turin an lo kal ta a. Chutah chuan harhna ropui tak a lo chhuak ta a ni. Kum 1904 October thlaah chuan mi 1,00,000 lai an lo piangthar ta niin an sawi. Chutianga an rik mup mup lai chuan an hotu Evan Roberts-a chu ngawi rengin a hu a, awngai tura an koh pawhin dam dapin a awngai hin. Kum 1905 thlengin he harhna hian Great Britain a nuai a, Wales aanga inanin England-ah a chho va, Liverpool khuaa luang tlang Mersey lui kam tawn tawna biak in te chu harhna thlenna langsar zual a ni.

J.M.Lloyd chuan kum 1840-ah Welsh mission hi Khasi ramah an lut a ti na a, missionary lut hmasa ber chu Thomas Jones-a a ni a, Kum 1841, June ni 22-ah a thleng a ni. Khasihovin Wales rama harhna chu an awt ve em em a, harhna dilin an awngai nasa a ni tih Welsh mission report aangin kan hmu a. Kum 1905, February thlaa Cherrapunji-a inkhawmpui aangin harhna a inan anga sawi an awm a, J.M. LLoyd-a chuan, “Three weeks later revival began in earnest in the Pariong Presbytery,” tiin Cherra Assembly zawh hnu kar thumnaah harhna a lo alh chhuak niin a ziak a. Welsh mission report-ah chuan, “Presbytery inkhawmpui chu hemi kum March thla hian Mawphlang leh Mairang District-a Pariong khuaah neih a ni a. March thla chawlhni vawi hnihna tlai dar 4-ah harhna ruah a rawn sur ta a ni,” tiin an ziak. March thla chawlhni vawi hnihna hi ni 12 a ni. Kum 1905-ah mi 4000 chuang Kristianah an inpe thar a ni.

Khasi rama harhna chu Mizoten an beisei ve hle mai a, tuna Mission Veng leh Khasi Venga Khasite hnen aanga an hriat a ni a. Khasi Veng hi tuna Kulikawn leh Model veng nena inrina laia mi hi a ni, khatih laia Khasi langsar zual Rai Bhajur-a te, Sohon Roy-a te, Siniboni-i teho kha a sawi chhawngtu an nih a rinawm hle. Zosapthara chu hetih lai hian Calcutta lamah chakkhai lam tura a buai lai tak niawmin Lloyd-an a sawi a, a sawi zel naah chuan Thanga kha khatih laia Kristian hmasate hotu chan chang kha a ni a, Dala nen fur laiin chhim lamah Sap Upa a indaih loh avangin pui turin an va phei a. “Pu Buanga hnenah Aizawlah chuan harhna dila an awngai thu ka hrilh a, Pu Buanga chuan ha a ti a, July thla aangin Serkawnah an dil ve ta a ni,” tiin Thanga hian a sawi. Kan hla bua ‘Aw Lalpa chungnung ber kan fak hle a che’ tih phuahtu hi a ni a, Dala hi Kristian Tlangau editor hmasa ber kha a ni.

Tichuan Zosaphluia leh Pu Buanga te chuan Khasi ram harhna chhim tura mi tirh an rel dun ta a. Hmar lam aangin Chawnga, Thanga, Khuma, Vanchhunga, Pawngi, Thangkungi leh Siniboni-i leh chhim lam aangin Thankunga, Parima leh Zathanga te chuan kum 1906 March thla tirah Sairang aangin lawngin Khasi ram an pan ta a, na vaiin 10 an ni. Welsh report lamah chuan mi 9-in inkhawmpui an chhim, an ti thung a, Siniboni-i kha Khasai a nih avangin an chhiar tel lo a ni ang e. An zu kalna Mairang khaw lal Khadsawphra-a leh Mairang kohhran angrualin hemi kuma Presbytery inkhawmpui hi an khuaa thlen an dil a, lal Khadsawphra-a hian ni thum chhunga palaite ei leh in tum vek a inhuam a. March ni 15-18 chhunga neih tura ruahman a ni a, Chawlhni ni 18-ah chuan mipui 8000 aanga 10,000 inkar an kalkhawm niin Welsh report-ah chuan tarlan a ni.

Mizoram aanga palaite chu Khasi nu, Siniboni-in a hruai ang zelin an kal a, buai lovin an thleng a, biak in bul maiah an zu thleng a ni. Kalkawnga an thil tawn ngaihnawm tak tak a awm naa, sawi lo mai ila. Inkhawmpuiah chuan mipui an lo tam hle mai a, Mizote chuan khatianga mipui tam kha an la hmu ngai lo. Inkhawmpuia kal, biak ina lut tura inhawr mup mup zingah chuan sawrkar hna thawk milian niawm tak takte Thanga chuan a hmu a, rual awh nâ a ti a, “Biak in chhunga ka luh hnu chuan Pathianin Lalsuaka pawh ringtu a la ni ve ang, tiin min hrilh niin ka hria,” a ti. Lalsuaka hi Dahrawk hmasa ber, a hnua Durtlang lal kha a ni.

Inkhawmnaah chuan harhna changho chu an khur a, an lam a, an ap a, an ri teng tung a. Harhna chan ve kha an duh em mai a, Khuma a khur a, Vanchhunga pawh a thaw a chham a, a kut a humruh a, khawng ta a. A hnuah, “Ka chhungril chu mei sa hliau ang mai a ni a, ka tuar chhuak zo lo helh a ni,” tiin Vanchhunga chuan a sawi. Mahse, Thlarau Thianghlim an la chang si lo va, an awngai nasa em em a, chuti chung pawhin an chang si lo. Inkhawmpui tawp ni, Chawlhniah chuan beiseina sang tak nen an inkhawm leh a, eng an la ang lo. Chawhnu inkhawm chu mual inkhawm a ni a, muala an lam mup mup karah chuan dawhsan aangin Pastawr Dangawka, Rev. Robert Evans-a chuan a lo hmu hlawm a. “Mizo unaute u, he dawhkan hmaah hian lo kal khawm teh u khai. In tan kan zain kan awngai rual dawn nia, “ tiin ring takin a zu au a. Thangateho chu an va kalkhawm ta a, Pastor chuan, “Kan vaiin heng Mizote leh an ram tan harhna dilin i awngaisak ang u,” tiin a sawm a, an awngaisak ta a ni. Thanga chuan, “Mipuiin min awngaisak lai chuan kan ap a, kan khur a, mahse engmah kan dawng lo,” tiin a hnuah a sawi.

Tichuan harhna chang lovin an lo haw ta a, Thawhanni, March ni 19, 1906-ah chuan hlim lo takin an chhuak a, Cherrapunji leh Shillong-ah te an tlawh a. Khasi ram tlang pang aanga Sylhet phai an chhuk dawn te chuan intih hlim tumin hla te an han sa vei hin a, a sawt si lo. Sylhet aangin Silchar thlengin relin an kal a, Vairengte lamah an lo haw ta a ni. Chawlhniah Bilkhawthlir an lut a, ke hlira kal an nih tawh avangin an chau a, harhna chang lo va haw an nih avangin an rilru a hah a, an ngawi reng hlawm a. Silchar aanga an chhuah hlim khan nasa takin an inhnial a, thu inhmu lo takin an lo haw chho kha a ni reng a. Kar khat dawn kea lo kal lehin Chaltlang an thleng a, hetah hian thlarauvin a awmpui a, inbe hlei thei lo va awm chu atthlak an ti a, a mal malin an awngai ta a. Zathanga chuan, “Khatia a mal mala kan awngai lai khan kan chung sang takah khian mei alh a lo chhuk a, kan awngai zawh apiangin a lo hniam zel a, a hnuhnung ber awngai zawh chuan a bo ta a, kan chhungah a lut ta tih ka hria,” tiin a sawi.

Chaltlang aang chuan hla sain an lo kal zel a, an inlungruallohna a bo ta a, hlim takin Aizawl an lo thleng ta a ni. Chutih lai vek chuan Zosaphluia sak biak in leh sikul ni kawpah chuan tlaitin Mairanga kalte tan harhna an rawn hawn theih nan awngaiin an dil hin a. Beiseina sang tak nen an lo thlir avangin harhna hawn lova an lo haw chu rinhlelhna nen an lo thlir niin Zathanga chuan a sawi. Zirtawpni leh Inrinni zanah Zosaphluia hovin an inkhawm a, engmah a thleng lo. Chawlhni zanah chuan harhna a lo thleng ngei ang tih beiseina lian tak an nei a, mahse a thleng ta chuang lo. Chhim lam palaite chuan Thawhanni tuka haw an duh avangin Chawlhni zan inkhawmah Zosaphluian chhim palaite thlahnaa tel turin inkhawmho a sawm a.

Thawhanni zingah chuan mi tlem an lo kal a, ngui deuh nghiaiin an inkhawm a. ‘Kan inhmuh kan intawh leh hma zawng’ tih hla an han sa chu thil danglam tak a lo thleng a, tui takin an nawn ta tluk tluk a, hlim tak leh phur takin an zai ta a ni. Hla dang an sak pawhin an sa tawp hlei thei ta lo. An thawm hre phak apiang an lo kal a, an lo pung ta zel a. Chhim lam palaite chu an thlah hlei thei ta lo a ni. Sikul naupangte chu ipte akin, lung lehkha pawmin an lo thleng a, phur taka an lo zai tluk tluk chu a tirah chuan mak ti takin an thlir a, a hnuah an zawm ve ta zel a. Chawhma lamah chuan mi hahnem tawk takin an rawn zawm ta a, an hla sak hnuhnun apiang chu an sa tui zual zel emaw tih mai turin an nawn rei a. Zosaphluia ziah dan chuan an inkhawm rei hle a, a changin inkhawmho chu an awngai rual a, phur takin hla an sak chhunzawm a. Tui fawn ri hlup hlup ang mai niin a hria a, awngai rei fal deuh chu hla an sak hnan a, eng hla pawh an nawn tluk tluk zek a, an sa tawp hlei thei lo a ni.

Chutah nu pakhat Hlunziki a lo ding chhuak a, a sual a puang a, a tan awngai turin a ngen a, an awngaisak ta a ni. Chutah le, mi dang an lo ding chhuak ta phawk phawk a, sual puangin Pathian hnenah an inhlan thar a, an ri ta nuai nuai mai a ni. Chutiang chuan Mizorama harhna hmasa ber chu a lo thleng a, a thlen ni tak hi kum 1906, April ni 9, thawhanni a ni. Welsh mission report-ah chuan, “... and it burst into a flame here on April 9th, and continued to burn with intensity for a forthnight. Soon after this it broke out in other villages, Khandaih, Muthi, Ngopa, Maite, Sakawrtuichhun and Saihum,” tiin an ziak. Mission sikul naupangte chu harhna hmasa berah an lo tel ve a nih chu. He harhna hmasa ber thlenna hmunah tak hian a champhaphak vawi 100-na denchhenin Synod-in hriatrengna lung an phun chu a thlalak kan tarlan ang hian Synod Bookroom bula mi a ni.

Kum 1905 leh 1906-a kohhran inchhiarna aang hian harhna thlen hma leh a hnu khaikhin a awl a, lo thlir ila (bracket chhung ami hi kum 1906 zel a ni). Kohhran 1 (1), preaching station 16 (17), Minister 2 (2), thuhriltu 6 (1), Dan zawh kim 70 (133), kohhrana tel tura enthlak mek 0 (102), Naupang 17 (32). Baptisma chang puitling 36 (71) leh naupang 3 (18). Kohhrana lo lawm luh 37 (89), kohhran dang aanga lo pakai 0 (1), thi 1 (5), Rinna bansan 4 (1), hnawhchhuah 2 (3), Kohhran mi zawng zawng 88 (267), mipa 58 (122), hmeichhia 30 (145). Sikul zat 15 (15), zirlai 126 (225), mipa 105 (205) leh hmeichhia 21 (20). Kan hmuh ang hian punna ha a ni vek mai. Thuhriltu 6 aanga 1-a an tlak hniam chhan hi an tarlang lo va, kohhrana tel tura enthlak mek hi 1906-ah chuan 102 lai an lo ni ta a. Kohhran iak tirah chuan kristiana inpe te kha an enthla a, kum hnih khat an enthlak hnua rinawm zel chauh kha kohhranah an lawm lut hin a ni.