Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 18 : Mizorama biak in hmasa ber
Hman deuh tawhah khan kan ṭhian C.H. Thangkhuma hian Lunglei bul Sethluna ‘The first Church in Mizoram’ tih inziak a hmuh chu a dik leh dik loh mi rawn zawt a. Chanchinbu leh titiah pawh sawilan ve fo a nih avangin kum 2016, June ni 19&20-a chhuak Vanglaini-ah khan Mizorama biak in hmasa palite chanchin kan ziak tawh a. A hnu lawk August ni 27-ah Sethlun Upa R. Lianchhawnan Aizawl Post-ah, “The First Church in Mizoram dinna chu Sethlun hi a ni e, tia hahdam taka pawmtlan mai hi ṭhain ka hria a”, tia a ziah a lo lang zui ta a ni. Sethlun biak in hmaiah hian ‘The First Church in Mizoram’ tih hi a inziak kulh mai lah tak a! Kum 2002 khan Sethlun kohhran chuan an kum za tlin lawmnaah thuziak lungah an ker a, ‘The First Church in Mizoram Sethlun Centenary 1902-2002’ tiin. Ministry of Culture, Govt. of India hnuaia Indira Gandhi National Center for the Arts chuan an website-ah First Church In Mizoram Sethlun, Lunglei tiin, biak in thlalak leh lungphunte an pholang a, anni pawh lehkha ka zu thawn tawh a ni. Kum 2020 November ni 3 khan Mickey Hlondo hian ‘Mizorama Biak In Hmasa Ber/ The 1st Church in Mizoram’ tiin video a siam a, “Hei hi Mizorama biak in hmasa ber kan ti thei ang chu” tiin bul a ṭan a, Sethlun biak in original ang thei bera an din thar leh chu video-in thla a la a, YouTube-ah a rawn tichhuak a. Video comment-tu zinga pakhat chuan, “Ka lehkhabu chhiar ṭhenkhatah hian biak in hmasa ber hi Bawlmualah tih te, a ṭhenah 1896 kumah te a ni a.. a ṭhenah hian 1907-ah Zokhawsangah a ding hmasa ber a inti bawk a.. ka van hrethiam lo ve.. min hrilhfiah thei a ngem???” tia a zawh chu Mickey Hlondo chuan, “Hei hi chu chhim bial lamin an sawi dan a nih hmel... Hmar lam leh hmun dangah chuan a danglam mai thei... Biak in bang leh an bawm hun khuhnaah khian biak in hmasa ber tiin an ziak a... A dik hlel a nih pawhin kei chuan ngaih dan ka siam thiam mai lo deuh” tiin a chhang a. Chutiang chu thil awmdan a nih avangin Mizorama biak in hmasa ber chungchang hi thual leh a ṭhain ka hria a, ka han ziak a ni.
Biak in hmasa ber kum 1896-ah: Pu Buanga leh Sap Upate khan kum 1896, October ni 6 khan Thangphunga Veng, Thingpuihuantlang, tuna Macdonald Hill kan tih tak, Zarkawt tlangah hian biak in an sa a. Chu biak in chu an in bul lawkah a ni a, a dung ft. 30, a vang ft. 12 vel niawmin an sawi a, a thlalak kan hmuh ang hian râp in ṭha ve tawk tak a ni. Bang a nei lo a, a fenkual fit 2 vela sangin dâp an tah kual a. Chumi chungah chuan thing tlawn, duha bawha duh chânga ṭhutna tur an kham a. Inkhawm laiin a chhungah naupangho chu chhuat leiah an ṭhu a, puitlingho chu vaibel zu chungin pâwn aṭangin an lo ngaithla ṭhin. Thangphunga khua, in 20 vel leh Lalchhinga khua, in 20 vel kar cheha awm a ni a, chu lai chu tuna (2021) Chief Minister awfis tlang, Macdonald Hill hi a ni. Pu Buanga kutziak kan hmuh ang hian he biak in sak nan hian Pound 1 leh Shilling 10 vel an hmang. Kum 1897-ah Pu Buanga te chu Mission Vengah sawrkarin a sawn chhuah tak avangin he biak hi hi kum khat chauh a ding hman a ni. Amaherawhchu, he biak inah hian thil eng eng emaw Pu Buanga te khan an ti hman a, chung thu chu sawi leh kan la tum ang chu. He biak in awmna lai tak hi tunah chuan Govt. Higher Secondary School field laih hian a laihchhiat vek tawh avangin a hmun han kawh chat a harsa tawh a. Amaherawhchu, Art & Culture awfis bulah a ni tih kan hria.
Mission Veng kohhran biak in kum 1898: He biak in hi atirah chuan sikul atana sak a ni a, Zosaphluian a pianchamphaphak vawi 28-na, June ni 25, 1898-ah a bangla kawt ko, tuna Synod awfis chhakah hian a din a ni. Râp in, a bang dap, a chung dia sak a ni a, in lian lo te, zirlai naupang 30 vel lenna a ni a. Sikul atana din a nih angin rei vak lo chu sikul atan chauha hman a ni a, biak ina an hman zui tak bawk avangin biak in dar leh sikul dar hranpa a awm. Zosaphluia, Raibhajura te nupa leh an rala Khasi contractor Sahon Roy te nupa deuh chauh chu Kristian an la awm a. Sipai lal leh bawrhsapte pawh kristian chu an ni na a, atirah inkhawm an uksak chiam lo. Chuvangin an sikul naupangte nen tuktin Pathian biain an ṭawngṭai hmasa a, zirlai an zir chauh ṭhin. Chawlhniah Naupangte chu Pathian thu hrilhin an inkhawmpui a, Thawhṭanni zingah Missionary-te chuan zing ṭawngṭai inkhawm hman nan an hmang bawk a. Mizorama kohhran ding hmasa ber Mission Veng kohhran chuan he biak in hi an biak in hmasa berah pawmin an kohhran din kumah an pawm nghal a, chuvang chuan ṭhenkhat chuan Mizorama Presbyterian kohhran din ṭan kumah an ngai a ni.
Mission Veng kohhran biak in 1900: Zosaphluia khan a kawta biak in leh sikul ni kawp chu a duhkhawp ta lo a, biak in lian zawk a sa leh ta a, chu chu kum 1900-ah a ni. He biak in awmna hi tuna Synod Press kawta Synod Quarters, Zosaphluia building inchhawng awmna lai hi a ni a. A chung leh bang rangva, in ṭha tawk tak a ni. Biak in thar chu chhun sikul atan an hmang zui nghal bawk. He biak inah hian Zoram Harhna hmasa ber, kum 1906 April ni 9, Thawhṭanni a nia thleng chu kan sawi tawh kha. He biak in hi kum 1912 thleng an hmang a, kum 1913-ah tuna Mission Veng kohhran biak in awmnaah hian an biak in pathumna an sa leh ta a ni.
Sethlun biak in 1902: Zoram chhim lamah hian kum 1902-ah Pukpui lalin a khua aṭanga Kristian a hnawhchhuahten Sethlun khuaah râp in chhe tê sain an inkhawm ṭan a. Heng chhim lama Kristiante hmasate hi Welsh Missionary-te thawhrah an ni a, Zoram chhim lama Presbyterian kohhran leh an biak in ding hmasa ber a ni. Pu Buanga leh Sap Upain kum 1903-a Baptist mission bul an rawn ṭan tirha an sawi dan chuan, “Zoram chhim lamah hian Welsh missionary-te thawhrah chu mi 125 lai Kristian an lo awm tawh a, an zinga 13 chu Zosaphluia leh Zosaptharan an lo baptis tawh nghe nghe a ni,” tiin. A kum leh 1904-ah chuan Baptist kohhran rawngbawlnaa ringthar baptisma chang hmasa ber chuan January ni 20-ah Nghasih luiah an chang a, 23 an ni a. Pu Buangan 12 a baptis a, Sap Upain 11 a baptis a ni. Hetia baptisma an chantir theihna chhan hi Reverend nihna pek an nih tawh vang a ni a, Aizawla an awm, kum 1894-1897 chhung khan Reverend an la ni lo. Baptist kohhranin Lalpa Zanriah Sakramen an neih hmasak ber chu Sethlunah kum 1904, January ni 25-ah a ni. Zoram chhim lam chu Welsh Mission chuan Baptist Missionary Society (BMS) kutah hlanin Pu Buanga ten Baptist kohhran an din tak avangin Sethluna ringtu lo awmte chu Presbyterian kohhran ni mah se, Baptist kohhran ding tharah chuan sengluh an ni ta a ni. Pu Buanga Report-ah chuan Sethlunah hian Kristian chhungkaw 16 an awm a, heng mite hi biak in satute an ni. Baptist Church of Mizoram chuan Sethlun ami hi an biak in hmasa berah an pawm a, kum 1969 khan a hriatrengna lung an phun a. “This memorial stone was erected by The Mizoram Baptist Assembly in 1969 in memory of the first Baptist church in Southern Mizoram built here in 1902 by the first Christian believers expelled by their village chiefs” tiin a lema kan hmuh ang hian an biak in sir lungphunah an ziak a ni.