Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 19 : Biak in hmasa berah hla leh thuinchhang an zir
Kum 1896-a Pu Buanga te biak in sak chu Mizorama biak in hmasa ber a ni tih kan sawi tawh a, chhim lamah chuan Sethlun biak in hi a hmasa ber a ni tih nen, kum 1902-ah. Tun ṭumah chuan chu biak in hmasa berah chuan eng nge an lo tih tawh tih kan chhui dawn a ni.
Kan sawi hmain thupha chawi tur ka nei leh a. Kar hmasa khan Zosaphluia biak in sak hmasa ber chu June ni 25, 1898 tiin ka lo ziak palh a. Mission Veng kohhran Upa, Dr. L.N. Tluangan min rawn zawt ta chiah mai a ni. Biak in sak ni hi February ni 15, 1898 a ni zawk a, hei hi Mission Veng kohhran din ṭan ni pawh a ni e. June ni 25, 1899 chu Zosaphluian Mizo Kristian Baptisma chang hmasa ber Khuma leh Khara a baptis ni kha a ni thung a, ka lo fimkhur tawk loh avangin pawi ka ti em em a, chhiartute hnenah ngaihdam ka dil e.
Mizorama biak in hmasa ber chu a lema kan hmuh ang khi a ni a, kan sawi tawh ang khan in lian lo te a ni a. Eng vanga biak in hi sa nge an nih tih hi zawhna awm thei tak a ni a. Tuna kan neih ang kohhran pawl hi a la ding si lo va, inkhawmho chu eng kohhran nge ni ang tih hi zawhna àwm tak a ni. Pu Buanga leh Sap Upa kha Reverend emaw Pastor emaw kan tih ang hi an la ni lo va, Mi naran an la ni. Biak in an sak pawh hian tunlaia kohhran pawl ding tirin biak in kan sa ang hi a la ni lo. Mizo ṭawng hawrawp an siam chu a ṭhat leh ṭhat loh enchhin nan sikul an hawng ang khan, Baibul an lehlin te, thuinchhang bu an siamte kha a ṭhat leh ṭhat loh en nan leh zirtir theih an ni dawn em tih enchhinna hmun atan biak in hi an sa a ni.
Pu Buanga leh Sap upa khan kum 1894 aṭanga kum 1897 an awm chhung khan kohhran pawl din tumna an nei lo va, din tura lo lut an ni hek lo. Kohhran tirh an ni lo va, kohhran pawl din turin thuneihna pek an ni hek lo. Lo din ta se, eng kohhran nge an din ang? Anmahni kha Baptist kohhrana lawi chu an ni a, mahse Baptist kohhran pawl emaw tirh an ni lo va, Robert Arthington Jr. rawn tirh kha an ni ve mai. Arthingtona kha Quakers pawla mi a ni a, Quakers pawl chu an rawn din dawn em ni ang? Chu pawh an din thei lo, Arthingtona khan Quakers pawl din turin a tir lo. An lo thlen hmaa kum 1891-a lo kal Rev. William Williams-a zawk kha awm ta zel se chu Presbyterian kohhran missionary a nih avangin Presbyterian kohhran a din ngei ang. Khatih lai khan Welsh Calvinistic Methodist an la inti nghe nghe. Pu Buanga te pawh kum 1903-a Baptist mission tirha an lo luh leh kha chuan Baptist kohhran an rawn din ta a nih kha. Missionary-te hi kohhran leh pawl hrang hrangin kan tir chhuak a, mimal tirh pawh an lo awm tawh fo thin. TBZ emaw Varanasi Mission te hian ṭhahnemngai takin an thawhnaa mite Pathian thu hrilhin Isua lo ring ve turin an bei a, Kristianah siam mah se, kohhran erawh an din thei lo. Kohhran an nih miau loh avangin. Presbyterian leh Baptist te, kohhran pawl dang erawh chuan an rawngbawlna hmunah chuan an kohhran pawl zel kha an din ṭhin.
Chutiang chu a ni a, Pu Buanga leh Sap Upa khan thingpuihuantlanga biak in an sak khan kohhran pawl lam an ngaihtuah thleng lo vang tih a hriat theih a ni. An awmna thlang lama Lalchhinga Veng leh an chhak lama Thangphunga Vengte kha Isua chanchin hriattir leh zirtir kha an tum awm chhun chu a ni. Pu Buanga log book-a mi, kum 1896, October ni 6-a a chhinchhiah hi lo thlir ila.
A thupui chu First Church in Lushailand tih a ni. “He biak in sak nan hian ni hnih ṭhelh kan hmang a, Pound khat leh Shilling 10 vel kan seng a, engmah ba kan nei lo. Kan bathlara kan inkhawm ṭhin lai khan puitling tumah inchhungah an lo lut duh ngai lo. Pawnah an vei an vei a, an vei loh leh kan pangpar huana din kha an ching hle a, pangpar thliah leh paih darh te kha an tih duhzawng a ni. Chutianga ding chung leh vei vel chunga inkhawm chu an duhzawng a nih avangin chutianga an tih theih nan he biak in hi kan din a ni. Naupangho chauh inchhungah an lo lut a, kan inkhawm chhungin puitlingho chu pawnah an vei vel a, an duh leh biak in fenkual chunga thingpum kan dah chu an han bawh vei ṭhin a ni,” tiin a ziak a.
Hetiang hian a ziah chhunzawm a. “Thla chanve pianhmang angin mipa naupangho chu sairawkherh leh tiang kengin an ṭhu bial a. An hmanruate chu ina hnutchhiah turin kan ti lem lo. Inkhawm dawnah insil turin kan tilui kher lo, zawi zawia an la insilfai erawh kan beisei. Ṭhenkhat chu insilin an lo kal niawmin kan hmu a, ṭhenkhat erawh chu kan thlen hlima kan hmuh ai maha bal zawkin an lo kal. Ṭhenkhat chuan sipai pheikhawk lian em em mai, size 12 te hi thawl takin an bun a, an mawza bun chu kephah khuh thei tawh lo khawpa ṭet, chawn chauh khuh te a ni a. An kawrchung hakte lah chu an pate tana siam niawma mawia lian a ni. Anmahni tah puan chu rawng var a ni a, an darah an bang liam a, Scotch mite tih ang hian. Anih loh leh an kap khuh turin an kawngah an veng chuar ṭhin. Chhun lamah chuan mi tam berin puan mawlte vengin emaw, an dara bat liamin emaw a ni ber a, a tahtu tah ze mila hak an ching bawk. An incheina chu thosi seh laka inven nan a hmantlak loh hle. Hla 3 chauh kan la siam a, heng hlate hi mipa naupangin biak in chhungah an sa ṭhin a. Mi dang zawngin pawn aṭangin ka ho hian an lo ngaithla a. Inkhawm chhunga changvawn tur kan siam vawng thei hnenah lawmman kan pe ṭhin a, thuinchhang tlar 4 vawng chhuak thei lawmman atan ṭhi kan pe ṭhin. Thingtlang hla tak aṭanga lo kalin an rawn ngaihven bawk,” tiin a ziak a ni.
Kum 1897, February ni 5? hian Pu Buanga log book-a kan hmuh leh chu Naupangho “Lal Biakna” a zirtir thu a ni. Heti hian a ziak a, “The Children learning the Lords Prayer seems so strange to them to close eyes and fold hands and speak to God just as a father or a mother” tiin. Naupang tan chuan a va mak dawn em! Maimichhingin thil an ti ngai si lo va, kut kuangkuah pawh an la tih ngai reng a ni awm si lo.
Pu Buanga log book aṭanga kan hmuh tak ang hian Mizorama biak in hmasa berah chuan Mizote an inkhawmpui ṭhin a. Inchhunga lut duh chu naupangho chauh an nih avangin hla an sakpui leh thuinchhang an zirpui theihte chu naupangho hi an ni ber. Puitlingho chuan an lo ral thlir vel mai mai a ni ber ang tih a rin theih. Baibul chang an lehlin, changvawn atana an hman ṭhinte chu Luka ziak leh Johana ziak a mi a ni ngei ang tih a hriat theih a, Tirhkohte Thiltih pawh an letling tawh a ni. Hla 3 chauh an la siam thu Pu Buanga sawi zinga a hmasa ber chu ‘Isua vanah a awm a’ tih hla hi a ni a. Mizo ṭawng an thiam ṭha hle tih lanna chu - ‘Isua vanah a awm a, Khawvelah zuk lo kal a..! ‘Zuk’ hi tunlai ṭhalaite hian a awmzia an hre ngut a maw chu. Kum 1897 kum tawpa Mizoram an chhuahsan khan Pu Buanga te hian hla 18 awmna bu an siam zo hman a, kum tira hla 3 chauh nei si chu an rin aiin an sa ṭha duh a ni ang e, kum tawpah chuan hla 15 zet an siam belh a ni.