Sulhnu 20 : Pu Buanga te Pathian thu sawina hmasa ber Khamliana Zawlbuk

Kar hmasa khan Mizorama biak in hmasa berah chuan Pu Buanga ten Mizote an inkhawmpui ṭhin dan kan ziak tawh a, tun ṭum chu Pathian thu an sawi hmasak ber chungchang kan sawi ang.

Mizoramah kum khat leh a chanve an awm hnu chuan Baibul lehlin hna an ṭan thei ta a, an lehlin hmasak ber chu Luka ziak a ni a, chu chu kum 1895, August ni 21-ah an letling ṭan a ni. Hemi kum September-ah hian Aizawl bul lawka Mizo khua Lunglengah an kal thu a chhinchhiah a. An lal chu lal hmingthang tak, Kumpinu kum 60 pianchamphaphaka lehkha thawn ngat tawh, Mizo lal zinga tangka ngah ber a ni ang, tih khawpa lal fing kha a ni. A pa chu lal hmingthang tak mai, vailen hmasa pawha langsar tak chhim lam lal Savunga kha a ni. Mizorama an cham chhunga thi a nih avangin Pu Buanga chuan, ‘Mizo lal upa tawh tak Savunga thih ni chu July ni 22, 1897’ tiin a lo chhinchhiah nghe nghe a ni. Khamliana khua an tlawh thu Pu Buangan September ni 16, 1895-a chhinchhiah hi lo ngaithla ila:

Khamliana sumhmunah chuan sa lu a tlar bung a, chumi dawtah chuan chhiahhlawh awmna pindan lian fe a awm a, tukverh tê tak tê a nei. Chumi dawtah chuan lal in chhûng tak chu a awm a, thukah mei an chhêm tih loh chu êng lût a awm lo. Chu pindan laiah chuan zu bêl lian tak tak 3 a awm a, mi pakhatin zu bêl aṭangin leia siam belthlêngah a lo thli chhuak mêk a.

Lal chuan mutbu pathum a rawn la a, a zial a, ṭhutchhan atân min pe a. Zu chu in tûrin min ti a, ka naupan laiin ka nu leh pate hnênah ruih theih chi eng mah in lo tûra ka lo intiam tawh avângin ka in theih loh thu ka hrilh a. Chutia ka nu leh pain zu in tawh ngai lo tura min tih chhan chu, ka naupan laia rui chhum hmawk khawpa zu ka lo ruih tawh vâng a nih leh nih loh min zâwt leh kher a. Ka thiam ang tâwka ka hrilhfiah hnuah pawh, zu in ngai loh tawpa awm chu mak an ti a, an phun leh mar mar ṭhîn a. An zu inna kâra lo ṭhut ngawih reng chu min khawngaih deuh ni tûr a ni, a tui leh tui loh hre tûr chauha tem tûrin min ti leh a, chu pawh chu ka tihsak thei ta lo.

Khamliana chuan rui hnêp khawpa in tûr a nih thu min hrilh a. An zu in chhûnga lo awm zêl tûrin min ti a, an ruih deuh hnuah an zai anga, an lâm dâwn a ni tih min hrilh a. ‘Ruih hnuah kher lâm lovin tûnah hian zai ula, lâm ta che u, kan lo en ang che u,’ ka tih pawhin Khamliana chuan, “Lâm tûr chuan ruih phawt a ngai,” a ti tlat a. Zu chu sekiin an in a, kan tihluih tlat avângin an ruih hma deuh aṭang chuan an zai a, an lâm ta a.

Khamliana ina an lam dân chu hmuhnawm danglam deuh tak hi a ni a, a laiah chuan pakhat hi a ding a, a lâm a. Chu pa hual chuan an ṭhu kual a, khuang bêngin an zai a. Hemi bâkah hian darbu an tum bawk a, a len dân indawt zêla chher, dâr pathum a ni a. Mizote hian chuti ang darbu chu an ngaihlu hle a, Khamliana chuan ‘Pathian pêk a ni,’ a ti. Chu an darbu roh êm êm chu eng vak a ni lo, dâr phêk kual, a vuakna lai chher thuah mai hi a ni a. Kan chhuahsan hnuah pawh chuan an zai ta zêl a, a tûk zîng thlengin an zai tih a hnuah kan hre leh a ni.

Khamliana in aṭanga kan chhuak chu Zawlbûkah kan lût a, tlangvâl leh râwlthar rualin meilum an lo ai ṭiau a. Hmânlai thawnthu leh mi huaisen chanchinte an lo sawi a, vaibêl an lo zu hlat hlat hlawm a. Pindan kila dawhsan deuhah chuan kan inrem ve a, kan chawchhûm hruai chuan kan chaw ei tûr pawh a lo peih tawh a. Ruai an peih veleh râwl­tharho chu ei tûrin an tho dial a, thîrkut leh thîrfian nêna kan chaw ei lai chu mak ti fêin min en ṭhap a.

Zanriah ei khamah chuan kan chauh deuh avângin mut kawr hain thosi lên hnuaiah kan tlu zâl nghâl deuh mai a. Anniho chu a tlara ṭhuin min en ṭhap a, an zînga huaisen ber chuan thawnthu sawi tûrin min ngên a. Tûn hma aṭangin Mizo thawnthu eng emaw zât kan lo hre ve tawh a; mahse, a kimchanga sawi chhâwn tûr kan hre lo. Sawi tûr ngaihtuah rauh rauh chunga eng emaw chen kan ngawih hnuah chuan thawnthu satliah ni lo, thawnthu tak tak hrilh ka rilrûk ta a. Tichuan, khawvêl siam a nih dân te, a siamtuin duh taka a siam dânte chu bawp khawkherhin an dawhsan aṭang chuan ka sawi ta a ni. A tîrah chuan chutiang thawnthu han sawi chu ka huphurh hle a, Pathian hnêna ṭanpuina dîl chungin zâm lovin ka sawi thei ta a ni.

Khawvêl awm ṭan dân te, ni leh thla leh arsite lo awm ṭan dân te ka hrilh a, kan nu leh pa hmasa ber suala an tluk dân te leh Pathianin suala tlu tawh chhan chhuak leh tûra Chhandamtu pêk a tiam thu te ka sawi a. Mihring sualnain khawvêl a fan chhuah dân leh Chhandamtu Isua lo pian dân leh krawsa a thih thu te, a thawhlehna te, vâna a lâwn dânte ka sawi a. Khawvêla mihringten Chhandamtu kan mamawh dân leh amah rin a ṭûl dânte chu mâwl thei ang berin ka hrilh ta hlawm a. Ka thusawi zawhah chuan kan mut san a, zân rei lamah chuan kan muhîl tawh em maw tiin ka thusawi chu an sawi ho zui a.

Kan mutthilh hmain lal khâwn­bâwl upa min ber a lo kal a, tlangvâl­ho hnênah chuan eng emaw a rawn sawi a, an kal bo ta dial a. An chhuah hnuah chuan kan chaw­chhûm bulah a lo kal a, khâwnbâwl upa lal ber a nih thu leh tlangvâlho chu a hnawh chhuah vek tawh thu rawn hrilhin hlauh tûr eng mah a awm tawh loh thu a rawn sawi a ni. Tlangvâlho a chhuahtir chhan chu an zînga riah chu nuam kan tih loh an hlauh vang a ni tih kan hriat chuan a tûkah chuan tlângvâlho chu riah chhuahtîr tawh lo tûrin Khamliana chu ka ngên a; mahse, a riah chhuahtîr leh ta tho a.

Zîngkârah kan thawh hmain tlângvâlho chu an lo lêt leh a, mei an tuah êng hluah a, Pathian thu leh hlate kan zirtîr ṭan ta a ni. Zânah kan mu ṭha thei vak lo, vawk leh ui insual thâwm te, zu rui zai vak vak ri te, sialin kan bang a nâwk ri te, tukverh leh kawngkhâr aṭanga thli lo thaw ri te chuan mut min tuah ṭhattîr thei lo a ni, tiin a ziak.

Pu Buanga te hi Mizote hnena Pathian thu sawi hmasa ber chu an ni lo. Kum 1891, March ni 15-ah Rev. William Williams-a ten Liankunga khua, Mualvum naupangte hnenah an lo thlen tawh a, April thla khan Aizawlah thla khat chhung deuh thaw Lal Isua chanchin an lo hril tawh a ni. Pu Buanga te hi chuan Rev. Williams-a haw hnu, kum 4 ral leh hnuah a ni. Pu Buanga te ṭhian dun hi Pathianin Mizote tana a tirh ni ngeia kan rin ṭhin chhan chu: Mizo ṭawng an thiam chak em em mai leh duhsak taka hmangaihna nena min lo zirtir kha a ni. Kan a aw b min siamsak a ni mai lo va, sikul min hawnsakin min zirtir a. Baibul min lehlinsak a, chu chu min zirtir a. Kum khat leh a chanve emaw chauh an awm hman tihah Mizo ṭawngin Pathian thu an sawi thei hi an fakawm hle a ni.

Khamliana in hi tun thleng pawhin a la ding reng a, Aizawl leh chhehvel mai ni lo, khaw hla tak aṭang pawhin a in en turin mi an la kal reng a ni. Amaherawhchu, Pu Buangaten an zu tlawh laia a lal in kha chu kumin 2021-a la ding hi a ni lo. Tuna la ding khu chu kum 1900 hnu lama sak, a sak hun laia Mizo in zinga ṭha ber a nih avangin No.1 tih a tar pawh tun thlengin hmuh theih a la ni.