Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 21 : Pu Buanga te sulhnu ṭhenkhat
Kar hmasa khan Pu Buanga ten Mizote hnena Pathian thu an sawina hmasa ber chu Lungleng lal Khamliana zawlbukah a ni tih kan sawi tawh a, kum 1895-ah a nih kha. Khamliana pu, Savunga tih turah, Khamliana pa tiin kan lo chhu sual palh leh a, chhiartute ngaihdamna ka dil leh e. Tum ṭum chu kum 1894-a Pu Buanga thil chhinchhiah zinga thil pawimawh ṭhenkhat lo tarlang ila.
Kum 1894, April ni 25 hian Sâp Upain Khasi ringtu Roy Singh-a a baptis a. Ani hi Kristian hnungtawlh, inlamlet leh a ni. Pu Buanga hian, “Roy Singh baptised by Fred. He was a Khassi backslider - full of doubts - became repentant” tiin a ziak a. Mak leh tak mai chu Pu Buanga hian, “Khasi pakhat Lalpa Zanriah kan kilpui a, amah chu Sahon Roy-a niin ka hria, Sap leh Khasi thlahpawlh Dunn-a kha chu a ni lo”, tiin a chhinchhiah bawk.
Tun laiah Pastor lo chuan Baptisma leh Lalpa Zanriah sakramen hi an khawih thiang lo va, tum enah pawh an en lo. Pu Buanga leh Sap Upa hian Aizawl an rawn luh aṭanga thla thum hnu lekah Baptisma an chantir a, Lalpa Zanriah sakramen an lo chanpui a nih chu! Pu Buanga leh Sap Upa hi kum 1894-a Arthington-a tirha lo lut an ni a, serh leh sang khawih thei an ni lo, Pastor emaw an nih loh avangin. Tirhkohte Thiltih 8:38-ah khan Tirhkoh Philipa khan Ethiopia Lalnu pawisa vawngtu, mi tilreh kha, Jerusalem aṭanga Gaza panna kawngah Isua chanchin a hrilhfiah hnuah, tui awmna an thleng a, a baptis a nih kha. Khatiang deuh khan missionary-a chhuak ve ta chu, a ṭul ang ang khawih theihah an inngai pawh a ni ang. Hetiang an ti ta mai hi a hun lai hian âwm rêng a ni thei e. Sawi chiang thei kan awm chuan la rawn sawi ve se a ṭha awm e. Baptisma an chantir leh Lalpa Zanriah an kilpuite hi Mizo ni lo vin Khasi mah ni se, Mizorama a hmasa ber a ni awm asin.
Sahon Roy-a hi Babu Sahon Roy tiin Mizote chuan an sawi ṭhin a, Khasi Kristian, government contractor a ni. Pu Lloyd-a sawi dan chuan Mizorama hming dai tawh ngai lo tur chu Sahon Roy-a hi a ni. Sawrkar contractor a ni a, Aizawl aṭanga kawng chhuak zawng zawng hi a thawh a ni ber mai. Thingtlang kilkhawr ber thlengin a kawng siam chu a inphan chhuak a. Mizoram chhak lam leh chhim lamah a thawk nasa lehzual a. A thawhna apiangah Kristiante tan an thlavang hauhtu leh puitu a ni a, chhim lamah phei chuan an ngaisang lehzual niin a sawi. Aizawl Bawrhsap J. Shakespear-a khan sipai hotulu ber Loch-an kum 1892 aṭanga Aizawl khawpui a din chhuah lai pawh khan kawng siam hna thawktu leh insatua a hman ber chu Sahon Roy-a hi a ni, a ti.
Pu Buangan April ni 25-a ziah hi tlem han tarlang leh ila. “Eclipse of Sun- April 6, 1894. Almost total. “Look Sahib,” said a passing Lushai, “The sun is not good today, light no brighter than a bright moonlight”. Cook said it was a dragon eating up the sun. Lushais have much the same belief”. “Awk-in ni a lem” tiin a ziak a.
An chawchhum chuan, “âwkin ni a lem hian Dragon-in ni a ei”, a ti a. Mizote pawhin he rin dan hi an ṭawmpui viau niawmin Pu Buanga hian a sawi bawk a. An chawchhum hi vai, Bengali a ni nghe nghe awm e. Vaiho ngaihdan a nih awm chu maw. Thupuanah hian Dragon hi Rulpui tar, tia lehlin a ni a, Setana sawina pawh a ni awm e. China lam chhuak kan nih avangin dragon pawh chu kan lo hmelhriat ve reng pawh a ni mahna, kei chuan ka hre pha lo.
A dang han tarlang leh ila. Mi pakhat Saia hi kan tuichawi a ni a, ni hnih chhung kan hnenah a awm tawh a. Fahrah a ni a, chhungkaw nei mumal lo ta chu kan hnena a awm chu a remchang hlein ka hria a ni. Thlatin a ei leh in, thawmhnaw lei nan `4 ka pe ṭhin. Kan hnena a lo luh hlim chuan ṭi dâkin, a hmel en reng reng pawhin hlauhnain a khat tih a hmuh theih a. Inthawina kel mei a awrh lai chu a tih bo avangin eng emaw hlekah a chungah thihna lo thleng mai turah a ngai a lo ni a. An khuaa haw leh thuai thuai a duh chhan ber pawh kela inthawi leh vat a, a serh, kel mei chu awrh leh thuai a, chuti lo chu thlarau sualin a man ang a, thi ngei turah a inngai. Saia chuan mi pakhat a kel mei awrh ti bo hi a hria a, “Vawi leh khatah a hnung lam aṭangin kel hi a rawn bê thut mai a, chu pa chu a thi chiang teh asin”, tiin Pu Buanga a hrilh a ni. Saia chungchang kan hmuh leh chu May ni 23-a Pu Buanga ziakah a ni a. “Saikûnga chuan a lu a met a, sahbawnin an inbual a, kawrchung vâr leh hrênpereng vâr an hâktîr a, a lo fai vâr ta hle mai a. An khuaa a han haw chu naupangin hmuhnawm tiin an lo thlîr a, an lo bel huai huai mai a ni. Pu Buanga sawi leh pakhat chu mipa naupang tuichawi an chhawrte chu thlatin thlak an ngai a, a chhan chu rei tak mi hnena inhlawh hi an peih lo va, an aiawh tur an inzawn chawp ṭhin, tiin.