Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 22 : Kum 1890 laia Mizote leh rukruk thu
Kar hmasa khan Mizorama Baptisma leh Lalpa Zanriah sakramen chang hmasa kan sawi tawh a. Tun ṭumah chuan Mizote leh rukruk chungchang Pu Buanga ziah kan sawi thung ang.
June ni 20, 1894-a Lushai thieves, tih thupui a ziahah chuan Mizote zingah rukruk hi thil awm zen zen lo a ni. Rukru man a nih chuan a in leh lo, a neih zawng zawng chhuhsak a, lal inah lâk vek tur a ni a, amah chu khua ata hnawhchhuah tur a ni. Tu chhungkuaah pawh rukru an awm chuan an chhungkua chu khua aṭanga hnawh chhuah tur a ni a, rukru chu a lo kir leh hmuh a nih chuan thah tur a ni, tiin a ziak a.
Hmanlai kan pi leh pute hunah khan rukruk hi an lo duh lo hle niin kan inhrilh ṭhin a. Rukru chu khuaa awm atan an duh ngai lo va, khaw chhung a ti ralṭi an ti thin. Arang arangin an khua ata an pet chhuak thuai ṭhin a ni. Tu in mah kha tunlai angin tala leh chahbi hmanga kalh a ni ngai lo va, an nei hek lo. Thingfakin an kawngkhar an do mai a, an feh san daih ṭhin a nih kha. Lehlamah chuan tu mahin ro sum tam an nei ngai lo va, pem kual mai mai an nih avangin lal leh upa fing deuh lo chu rosum kawl an awm ngai lo tiin a sawi theih. Rukru tan pawh ruk tur thil hlu tak tu inah mah a awm lo a nih chu. Mizote zingah hian hman lai ata rukruk hi thil sual lian tak anih avangin a hremna pawh a na a, fur khaw chhiat ber lai pawh ni se, chhungkuaa kut benga hnawhchhuah an nih avangin rukruk chanchin hi sawi tur kan nei mang lo. Chulovah kan khawtlang nun a nawm viau nachhan kha rinawmna leh thawhrimna hi chhungtinin kan inzirtir ṭhin vang a ni ngei mai.
School boy thief, tih thupui, kum 1894 July Ni 18-a a ziah hi lo thlir leh ila. Pitar pakhat hian a fapa Chawngbawnga chu Pu Buangate hnênah a rawn hruai a, lehkha zirtîr tûrin a ngên a. Chu chu Pu Buangan heti hian a sawi a, “Chawngbawnga chu kan bual fai a, thawmhnaw fai kan hâktîr a, lehkha kan zirtîr ṭan ta a. Ni thumnaah chuan kan nauva chuan hma a sâwn dâwn ṭan chauh emaw tih laiin kan chawchhûmin kan âr bo thu min hrilh ta a. Chawngbawnga bêlah chuan chu âr chu, a hmul pawh sa vekin, chhum mai theih tûra a lo dah chu min kawhhmuh a. A tûkah chuan Chawngbawnga chu kan ko va, kan âr bo chu a hmuh leh hmuh loh kan zâwt a, mutêin a la lai a hmuh thu min hrilh a. Sikul piaha kan âr hmul tla pheng phung chu engtia lo awm nge, tia kan zawh chuan sangharin kan âr a lâk hmul a nih thu a sawi leh a. A bêla kan âr chhûm tura lo awm chu kan hmuh thu kan hrilh leh a, ani chuan awlsam tê hian, mipa naupang tu emawin a lo dah a ni ang, a ti leh mai a. Chutiang chuan a inpuang duh mai lo va, tianga kan han vuak deuh ṭhak ṭhak hnuah a inpuang ta chauh a ni. Kan dâwpa kan vuak hnuah an vêngah min hawsan ta a ni.
Chawngbawnga nu leh pa chu sipaiho lawi rual enkawlin Aizâwl kulhah an khawsa ve a. Vaiho bula an chêttlat rei tawh avângin hnamdang zia, rinawm lohna leh thil sual tiha dâwt sawi mai hreh lohna chu an lo kai ve tawh a, thingtlâng mite rinawmna chu an hloh tawh a ni,” tiin a ziak a.
Rev. Zairema sawi ka hriat ngei chu, a khaw hming sawi chu ka hre tawh lo na a, a thil sawi kha chu ka beng a verh avangin ka la hre chiang khawp mai. Thingtlangah Presbytery inkhawmpuia an kal naah vaihlo tui tak a hmuh thu leh buara ip khat a lei thu a sawi a. Lungawi takin Aizawlah a hawn a, in thlen hnua an han dah ṭha tur chu a buara ip mawngah chuan lung tum leh bapui an lo hnawh tel thu hi min hrilh a ni. Hei hi kum 1946 vel a ni ta awm e.
Mizote hi hnam rinawm leh taima tak kan nih leh nih loh chungchang hi kan sawi fo ṭhin a, lal hnuaia ‘zawng fian phel ang’ a kan inan tlan ṭhem ṭhem lai kha chuan rukruk leh thatchhiat hi kan hnualsuat a. Huaisen tur leh taima turin, rinawm leh dik taka ti turin kan inzirtir a, chhungkuaah leh zawlbukah. Pu Buanga sawi ang hian khawvel zau zawk daiin kan khaw chhe tê aṭangin sipai awmna Aizawl kan kai a. Vaiho belnawt leh chawchhumah te, leilaiah te, tirhkahah te kan ṭang ta a. Vaiho zia kan hmuh chu kan hnam zia ni lo mah se, mahni tana hlawkna tur chuan rukruk leh dawt sawi te hi kan hreh ta lo va, vaiho zia chu kan lo kai chho ve ta nia a ziah hi chhinchhiah tlak leh chhut fo ngai a ni awm e.
He thupui hi chu sawi chiam thei turah ka inngai lo va, kan hnam zia hre chiang pawh ka ni hek lo va, chuvangin duhtawk mai ila. Ka tarlan duh ber chu Mizote hi hnam rinawm leh taima tak kan lo ni ṭhin a, hnam dangin min hneh a, min chim tak hnu hian an zia kaiin a ṭha lo lam, mahni hmasialna lam hi kan lo kai chho ve niawma Pu Buanga ziah hi ka tarlang mai a ni e.
Chumi tichiang thei awm kum 1895 January ni 7-a a chhinchhiah chu hei hi a ni. “They are the laziest set of men under the sun, and as to lying and stealing, the less said the better. No wonder the planters and others give them a good bashing sometimes”, tiin khawvela hnam thatchhe ber nia a hriat thu leh dawtsawi leh rukruk an hratzia chu sawi tam loh hian a hahdamthlak zawk a ti a ni. Heti hian a chhunzawm a: Bengali-ho chu an hna thawk vil reng an ngai a, vil loh chhûngin an lo châwl zêl a. Zîng aṭanga tlai ni tlâk thlenga vin tuar tuar reng an ngai a, vuak ṭhak ṭhak reng an ngai. Thingpui huan neitute leh mi dangte pawhin an Bengali chhawrte chu an lo vaw fo ṭhîn hi a mak lo ve. A châng leh an duh zâwng eng emaw pêka thlêm hauh hauh an ngai a, hna hi rim taka thawh tûrah an ngai lo rêng rêng a ni. Lawngpute chuan minute tin hian mei an zu duh a, an zûk apiangin chawlh tûrah an ngai bawk a. Khawngaihna nêna enkawl chi an ni lo, vîn leh vau hrep chung zêla chhawr mi an ni, tiin.
Mizoram hi ‘Lalpa zawn chhuah ram’ tiin kan sawi fo ṭhin a, a dik pawhin ka hria. Lalpan min zawn chhuah thuai nachhan chu Pu Buanga sawi ang hian hnam dang kan hmuh hmasak leh a hnu zela min awptu kha Bengali babute an ni a, an ṭawng pawh official language a ni hman ṭep a nih kha. An ṭawng leh leh zia kha kan kai tam loh nan Pathianin missionary-te hmangin min chhanchhuak, tiin sawi ila, a lua lem lo vang chu.