Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 23 : Kum 1894-ah Pu Buanga leh Sap Upa Thangphunga lovah an feh

Kar hmasa khan Pu Buangan Mizoten rukruk leh dawt sawi an chin ṭan dan a ziah kan sawi tawh a. Tun ṭum chu Mizo lova Pu Buanga te feh thu leh a behbawm kan sawi ang.

Kan hriat tawh angin Pu Buanga leh Sap Upa hi kum 1894 kumtir têa lo lut an ni a, Thangphunga khua leh Lalchhinga khaw inkar lai takah hian an inbengbel a ni. February thlaa an chenna tur in an sak pawhin Thangphunga khuate hian a bang tur mau leh a chung tur di an sat a, thing châk lain an saksak a ni. Thangphunga hi khaw nghet neia lo awmsa a ni lo va, pu Buanga te lo thlen hian kum hnih chauh a khua hi a lo la luah a, a luah lum chang chang chauh a la nih chu.

Lalchhinga erawh chu a lo awm rei tawh zawk a, kum 1889-a vailen hnuhnung zawk ruala lo lut kha a ni a. Mizo ṭawng thiam a nih avanga ṭawnglettua an hman, Mizo lalte leh Sipaite inkara an thu leh hla sawi tawna palai hna thawktu a ni. Sap sipaiten Mizo lalte an tuk tlawm zawha an awp zui tak veleh Gurkhali ni mah se, Sailo lal anga khaw hran neia lal ve kha a ngen tlat avangin Bawrhsapin Zarkawt tlangah hian khaw din a phalsak a. Chu chu kum 1890 laihawl vel kha a ni awm e.

Hetih laia Bawrhsap hi Capt. H. R. Browne-a a ni a, Mizorama Bawrhsap hmasa ber a ni. Vailen hnuhnung zawk kan tih mai kha, kir leh mai tura Mizoten an ngaih laiin, Aizawlah awmhmun an bengbel ta chu Mizo lalte khan hnawhchhuah tumin an bei a. Chungte chu Suakpuilala fateho leh an thurualpuite an ni a. Aizawl kulha awm Bawrhsap Browne-a leh Changsil kulha awm H.W.G Cole-a te chu an bei a, an la ṭep nghe nghe a nih kha. Sairang leh Changsil inkarah kum 1890 September ni 10-ah Capt. Browne-a chu Sakawra a chuang lai kah hliam a ni a, a sakawr nghawng bawhin Changsil kulhah a tlan lut hram a, Cole-a hian a lo bawih hlum ta a ni. A kaphlumtu hi Sailo lal tlawm Saithawma nia ziah a ni ṭhin.

Tichuan kan thupuiah lo lut ila. Kum 1894 August ni 16-a a chhinchhiahah chuan August ni 1-ah Thangphungan a lova feh turin a sawm a. Pu Buanga leh Sap Upa chu an zu feh ta a ni. Thangphunga lo chhukzia chu degree 80 vel zet a ni, tiin Pu Buanga hian a ziak a. Kawngpui kan han laia, kawng laih zawl aṭanga a ko kan han laih din at mai hi 90 degree chu a ni a. Thangphunga lo chu a chhuk hle ang tih a rin theih a ni. A khua aṭanga a lo neihna tur awm han mitthla ta ila, Thangphunga khua chu tuna (2021) Chief Minister awfis awmna saw a ni a, a chhuah lam Zarkawt, Chanmari leh Electric Veng lam hi chu Thangphunga lo awmna a ni lo tih kan chiang. A chhan chu Dawrpui aṭangin Electric Veng phei zawng zawng, Chanmari thlengin sipai chand kahna a ni a, silai kah zirna a nih avangin Chanmariah kah tur an tar a, a hnai deuh leh hla deuh aṭanga an kahna tur chhûn pawn chu Electric Vengah hian an siam phei thluah avangin mipui veivah pawh an khap a, a bula hnaia Thangphunga leh Lalchhinga khua pawh an sawn chhuak ta nghe nghe a nih kha, kum 1895 lamah.

Chuvangin Thangphunga lo neihna lam chu an khaw hnuai Chanmari West lam hi a ni ang tih a rin theih a, chhuah lam mual inkhawh dan ang lovin tlak lam chu khâm bung vut mai a nih hi. Chuvangin Chanamari West, Hunthar lam hi a nih a rinawm, degree 80 zeta awih chu a nih hmel hle.

Thangphunga Thlâmah chuan fanghma leh vaimimte an ei. Hei hi Mizo lova an feh hmasak ber leh Mizo lo neih dan an zir theihna hmasa ber a ni. Mizote ei leh bar intodelh tura ṭan an lak dan pawh chiang takin an hmu a ni. An feh haw chu Thangphunga Vêng mite awh sakuh bawp an pe a, tui an tihzia hahîpin Pu Buanga hian a sawi. Sapho hi sa duh tak an lo ni a ni awm e, Pu Buanga te ṭhian dun pawh hian sava sa chi hrang hrang leh ramsa chi hrang hrang an ei thu hmun hran hrana a ziah kan hmu. Pu Buanga te chauh ni lo, Mizorama Sap lo awm tawhte, Bawrhsap leh missionary-te pawh khan Mizorama sa chi hrang hrang hi tui an ti viau hlawm awm asin.