Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 24 : Kum 1894-a Pu Buanga te Aizawl luh ni tak chu

Kar hmasa khan Thang­phunga lova Pu Buanga te feh thu kan sawi a, tum ṭumah chuan Silchar aṭanga Sairang an lo thlen ni leh Aizawl an luh ni lamah kan let leh rih ang, ziak hmasatute sawi dan a inan loh em avangin.

Sairâng an lo thlen ni tak chu kum 1894 January ni 11, Ningani a ni a, dâk in sak zawh hlim, tu ma la luah loh chu an dîl a, Ningani zan chu an riak ta a. A tûk Zirtâwpniah chuan kuli an zawng a, mi ṭhenkhat an hmu ta a. An ei tûr leh lehkhabu te, thawmhnaw ṭhenkhatte chu an phurhtîr a, sawrkhâr hotute dâwr tûrin an lawngpute an tîr bawk a. Sipai hotu ber G.H. Loch-an a lo dawn theih tûr thu a rawn hriattîr a, an lâwm hle. Loch-a hi Pu Buanga te chi pui, Scot mi a ni. An duh khawp kuli an hmuh loh avânga Zirtâwpni zân riak leh tûra an insiam lai mêk chuan Dak babute an lo thlen avangin an riahna Dak bangla chu chhuahsan a ṭûl ta a. Vai dawrkai an va bêl a, dâwr ruak te tak tê a lo kawhhmuhah chuan Zirtâwpni zân chu an riak ta a ni. Hetih lai hian Vai dawrkai hi pahnih khat chauh an awm tawh a, Suakpuilala ram huam chhunga awm an ni a, chhiah a lak tam avangin hlawk an inti lo va, him tawkin an inngai lo bawk. Vailian sipai châm hlen tuma awm ta chu hnawt chhuak tura Suakpuilala faten an beihlêt hnu lawk a la ni a, ram buai a la ni a, a ralmuang lo bawk a ni.

Inrinni leh Thawh­ṭanniah kuli an zawng leh a; mahse, an hmu zo lo. Sairâng an thlen lai hian sawrkhârin kuli 50 zet an lo chhawr avângin kuli dang hmuh belh tûr an vâng a ni. Ni 5 an cham hnu, January ni 16 chhûn laiah kuli 4 an hmuh belh a, an thawmhnaw ṭhenkhat an thawn leh a. Kuli dang an hmuh belh loh avângin an thawmhnaw leh bungraw bâng la awmte chu an têl a, mau tlawna zawnin Aizâwl panin an chhuak ve ta a ni. Khaw thim ruaiah Aizâwl an thleng a, sipai kulh an pan a, Manding sap Loch-an a lo dawngsawng a, “Him takin in lo thleng em tih hre tûra lo kal ka ni a, lo ṭanpui tûr che u a tih ka ni lo. Chu vângin, in duhna lai apiang in pan thei ang,” tiin a lo chhâwn a ni.

Hei hi sawifiah deuh a ngai. Khatih lai khan ram a la buai a, kan sawi tak angin Mizo lalten hnawhchhuah tumin an bei a, an hlawhtling zo ta si lo va. Phaiah, lung inah an tâng ta hlawm a nih kha. Kumpinu hian ram a han la a, a awp veleh ram thau sawh chhuah kha a hna ber a ni ṭhin. Ram thau an sawk chhuah lo daltu apiang kha sipai chaknain an hmet mit zel a nih kha. Mizoram erawh chu ram hausa a ni lo va, ṭhelret leh thing ṭha kha kan neih hlu ber chu a ni mai a. Chu pawh kan lo ngah em em si lo. Chuti chunga ram hausa lo tak an rawn lak tel chhan erawh chu - Mizoram chhim lam, thlang lam leh hmar lamah, phai zawl leh tlang ram inkar mual pawng nuam tak tak, lum lutuk si lo, vawt si lo chu thingpui hian a lo duh viau mai a. Thingpui an han ching chho kha a lo ṭhain a hlawk ta viau mai a. Mizoten kan ram kan lo tih ṭhin, kan pasalṭhate tuallennna leh kan sai ram chhuahnate chu an rawn ti chereu ta zel a, thingpui huanah an siam ta zel a ni. Chu chu kan pasalṭhate khan an ngai thei ta lo va, an zu rum ṭhaih ṭhin a. An rum ṭhaih pawha thingpui huan an rawn siam belh zel avangin thingpui huan chu an zu rûn a, a ṭhenawm khuate pawh an vaihma ta zel a, salah te rawn hawnin, hmanrua leh hriamhreia chher atan thir an hmuh ang ang chu an rawn hawn ta ṭhin a nih kha. Chu chu Kumpinu khan a ngai thei lo va, thingpui huan siam chu an sum hnar a nih avangin an siam zelna daltu leh thingpui huana thawk vaiho tibuaitu Mizote chu awp tel mai ṭul an ti a, min rawn awp ta a ni.

Missionary-ho lah hi an kawl­hrawng hlawm si a, Kumpinu kawng sah en saah chuan boruak la hlauhawm tak pawh ni se, thlarau bo chhanchhuak turin an lo hmanhlel ve si a, sawrkharin luh an remti loh chung chung pawhin Chanchinṭha hril an lo tum thuai zel a ni a. Pu Buanga ten Sairang an lo thlen hlimah pawh Missionary lo lutte chu sawrkharin ṭanpuina lo pek loh tur, tih thupek a awm avangin an beisei lo reng a. A chhan ber pawh sawrkar inrelbawlna sawisel tawk an lo awm ṭhin a, chutiang missionary-te chu sawrkar hian a ngaithei lo va, ram thau an sawh hlawih hlawih lai sawiseltu leh tibuaitu nia an ngaih tlat vang a ni. Chuvangin Loch-a pawh khan official tak chuan a ṭanpui thei lo va, a chipuite an nih avangin mimal takin a hnu zelah erawh chuan nasa takin a ṭanpui thung. Pu Buanga te hian Mizoram an lo luh hmain Silchar bawrhsap hnena luh phalna an dil pawh khan, sawrkhar rorelna leh inkaihhruaina lam thuah engmah kan sawi lo vang, tiin an intiamtir niin an sawi.

Pu Buanga te Sairang lo thlen ni, January ni 11, 1894 hi chu kan mithiamte ziah dan a ni deuh vek a, a dik pawh a dik thlap. Amaherawhchu, Aizawl an lo thlen ni chu ziah dan hrang hrang a awm a, chu chu han sawi deuh ila: Lalhmuaka chuan January ni 4, 1894 hian Sairang chauh ni lovin Aizawl an lo thleng a ti a. Dorothy Glover-i chuan a la hre fuh lo lehzual a, January ni 12, 1897 a ti. Ziaktu tam ber J. V. Hluna, Sângkima, R. L. Thanmawia, C. Vânlallâwma, V. L. Siama, B. Lalthangliana leh Khasi pa Ryngnga, te leh mi dangte pawhin Sairâng an lo thlen ni January ni 11 hian Aizâwl an thleng an ti hlawm a. Hei hi a dik lo va, Sairâng an thlen ni chauh a ni zâwk. J. M. Lloyd-a te, C. L. Hminga te leh K. Thanzauva te chuan Aizâwl luh ni hi January ni 13 an ti hlawm. Mangkhosat Kipgen-a chuan January ni 14-ah Aizâwl an lût niin a ziak a, an ziak dik teuh hle hlawm.

Amah Pu Buangan 16.1.1894-a ziah dan tak hi han tarlang ila. Delayed in Sairâng, 5 days trying utmost to get goods conveyed upto Aijal, tiin Sairangah ni 5 chhung an cham thu a ziak phawt a. Loch-an a lo dawnsawn thua a lawmna thu a ziak leh a. Heti hian a chhunzawm a. We carry up some things for 10 miles up hill and then catch up our coolies and gave the things to them. But for all that the last three miles seemed unreachable, tiin an bungraw ṭhenkhat chu mau tlawnin Sap Upa nen mel 10 zet an zawn thu a sawi a. Hah an inti hle a ni.

Six bullocks took up large tent and some necessary goods, left behind tent pole, hoping to get coolies for the morrows, failed. On Wednesday, find 4 coolies and started. Fred and I took tent pole. Bawngpa 6 zetin an bungrua an phurh hnuah pawh a bang a la awm a, a hma lamah an lo phurh chhoh tir tawh bawk a, bungrua chu an rawn keng lut hnem hle a ni.

Eng pawh ni se, Ninganiah Sairang an thleng a, an thlen tuk aṭanga chhutin - Zirtawpni, Inrinni, Chawlhni, Thawhṭanni leh Thawhlehni chu ni 5 a ni a. Sairangah ni 5 an cham anga a chhut dan hi an thlen ni chhiar tel lovin a ni. Nilainiah Aizawl an lut a nih chuan, Mizo chhiar danah chuan an cham chhung hi ni 6 a ni thung, an thlen ni Ningani chhiar telin. Lehlamah chuan January ni 11 aṭanga ni 15 chu ni 5 chhung a ni ngei a, ni 16 chu Thawhlehni a ni si a, Nilaini emaw a ti a nih hmel hle a ni. Kan sawi tak ang khan Aizawl an luh ni hi ziah dan chi hrang a tam avangin ama ziak ngei aṭang hian, kum 1894, January ni 16-ah Aizawl an lut tih a chiang a, chu chu kan han tarlang a ni e.