Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 28 : Hriangmual lal Henrova
Kar hmasa khan Ngâna chanchin tawi kan sawi tawh a, Mission Veng tlang Hriangmual a luah thu kha. R. Thanhlira khan, Aw! Zawlkhawpui, tih bu a ziahah khan kum 1804 lai khan Thahdo lal Henrovan Mission Veng tlang Hriangmual hi a ṭhut tawh awmin a sawi a. Kum Za Chhunga Mission Veng Kohhran Chanchin, tih buah pawh Henrova hian Mission Veng, Hriangmual a ṭhut tawh a, a ṭhut chhung hi kum 1804-1810 vel niin an ngai a ni. Heng lehkhabu pahnih hi lehkhabu lian pui pui, mithiam ziah a ni ngei mai. Kan ṭhian leh û, R. Lalmalsawman, “Pu R. Thanhlira leh Mission Veng kohhran thuziah hi a dik lo, an hriat sual palh i ti si a, a dik zawk i rawn sawi chian loh chuan a ṭha lo vang,” tiin min vau a, chuvangin ka ṭan hmun sawhngheh nan, heng mithiamte ziah ka lehthlak tak hi, an hriat sual palh a nih dan kan chhui dawn a ni.
Mizo chanchin ziaktu hmasa Liangkhaian a lehkhabu Mizo Chanchin-a a ziah dan hi lo thlir ila: Phek 96 leh 97-ah chuan Hualngo Tukluh Thu tih a awm a, chutah chuan thlang tlak lai khan Chhakchhuakho ṭhenkhat chu Lusei zingah an tel reng thu leh Hualngoho tak tak chu Ṭiau chhaka an awm reng thu a ziak a. Heti hian a ziah chhunzawm a: An thlang tlak ve duh chuan Luahtalha ṭhi leh Hauvawnga darbuin Lallula fate hnenah dawvan an kai a, thlang tla vein Riangtlei leh Pilerah khua an siam a. Nakin deuhah... Hualngoho chuan Lalsavunga khua Zawngṭah an zu run a.... Chuvangin Lalsavunga leh a unauteho chuan Riangtlei chu an han run ve a, an that chiam a, an man chiam bawk a. An lal Zahuata chu Ṭiau ralah a let chho leh ta a, a pa Chengtawnga chu a fin chho leh ta a ni. Chhakchhuakho reng reng Varhva lui kan chho hman zawng chu tukluh bawihah a siam ta a, Varhva lui kan chho hman lo zawng erawh chu tualkhatah an ngai a, bawihah an siam ta lo a ni.
Tin, chumi an tuk thlakhote chu Lalsavunga Kelsiha a awm laiin tuna Hualngohmun an tih, Aizawl chhim lam mel 7-naah hian a awmtir a, chuvang chuan Hualngohmun hming a pu ta a ni. Tin, chuta an awm lai chuan an tihduhdah deuh ṭhin avangin an tlan darh a, hmara luh an tum ta a. Chumi lai chuan Hriangmualah hian Thahdo lal Henrova a awm a. Phuaibuangah lal bulpui zawk Khawtinkaia a awm a. Hualngoho chuan Henrova chu lal bul zawk emaw tiin Temtah ṭhi leh Kalzang darbuin an va tlawn a. Mahse, Henrova chuan Khawtinkaian a hria ang a, he ṭhi leh darbu hi min laksak dah ang e, Khawtinkaia hriat loh nan tiin Hualngoho chu a that ta vak mai a ni. A thah bang chu an tlan leh ta a, Ṭiau rala an lal Zahuata hnen lamah khan an lut leh ta a, tunah chuan khaw 37 lai chu an tling leh ta, an ti.
Thahdo sang sarih laiah,
Dari pan sakhming a chhal e,
Lao lao taka aw e, tih hi chumi ṭuma mi chu a ni, an ti. Nakinah deuvah Vanhnuailiana Lamtuala a awm lai hian an lal Henrova chuan, chu ṭhi leh dar chu Vanhnuailiana khuaah a rawn luhpui a, Vanhnuailian chuan a lo laksak a.
Temtah ṭhi leh Kalzang dar,
Laiah Mawng bang ka
pempui Zakai pa aw ê,
Hausa ka tawng sual ai maw,
Lalphung u aw ê! tiin an sa ṭhin. Henrova hian Vanhnuailiana a zui ta zel a, Tuivawlah pawh hian ‘Henrova suar’ tih a wm a, hmunte pawh a nei ve nual mai,” tiin Henrova chanchin ngaihnawm tak a ziak.
Lalsavunga Kelsiha a awm laiin a hnuaia awm Hualngoho chu tuna Hualngohmunah hian a dah a nih kha. Nawm zawk beiseiin Hualngoho chuan Hriangmuala awm Thahdo lal Henrova chu Temtah ṭhi leh Kalzang darbuin an va tlawn a, tih lai tak hi a pawimawh chu a ni ta a. Kelsih bul Hualngohmun aṭanga Mawmrang kham hmar lam, Phuaibuang tlanga Hriangmual chu a hla viau mai a, Hualngoho hian an han bel phak dawn em ni, tih theih a ni. Aizawl Mission Veng tlang hi Hriangmual tih a lo ni ve bawk nen, hetah hian Thahdo lal Henrova hi a lo lal ni awma ngaihfin mai pawh a mawh awm lo ve.
Liangkhaia ziak tho, phek 104-ah chuan Suakzapauva run thu, tih hi a awm a. Thahdo lal a ni a, “Sailo lal ka ep dawn e” tiin Mawmrang khamah khua a din chu a chapopui hle a, “Vana arsi chu tuinnge hawlh thla thei ang?” an ti ṭhin a. Lalsavunga chuan Aizawl aṭang pawhin a ngaimawh phak hle mai a, run a tum ta a. A pasalṭha Vanapa hovin a han runtir a. Thahdo ho chu an that vek a, an lal erawh an chhuahtir thu a sawi a. chu chu kum 1820 vel niah a ngaih thu a ziak tel. Chuta chin chu Thahdohovin Sailo lam an rawn nek ngam ta lo va, a ṭhen Hringchar phai lamah an chhuk a, a ṭhen chu Phaipui lamah an lut a, Luseiho tawlh hlatsan an tum ta a. Phuaibuanga awmte pawh chu an tawlh lut ta a, an lal pakhat Henrova erawh chu Sailo a ngam dawn lo tih a hriatin Vanhnuailiana Lâmtuala a lo chuan chhuahin a bel phei ta a, tiin a ziak bawk a.
Hetah hian a chiang lehzual ta a. Lalsavungan Aizawl a luah lai hi kum 1810-1820 vel a ni tih kan ziak tawh a. Aizawla a awm laiin Thahdo lal Suakzapauva hi a han run tih kan hre ta bawk a, a run hun hi kum 1820 vel niin Liangkhaian a ziah hi kan pawm ang. Lalsavungan Kelsih a ṭhut laiin Thahdo lal Henrova chuan Hualngoho a lo suat chiam tih kan hre bawk a, chu chu a lo berah pawh kum 1810 hma lam a ni tih kan hre thei ta bawk a ni. Chu Thahdo lal Henrova chuan Lalsavunga fapa Vanhnuailiana a lo bel tih kan hre ta bawk a, chu chu Lalsavunga thih hnu kum 1840 hnu lam a ni tih kan hre thei leh ta bawk a ni.
Thahdoho chu, Liangkhaia ziah ang hian Silchar leh Manipur phai lamah an chhuk tih hi a dik ber mai. Tun thlengin Manipur lam hi Thahdo awm hlenna chu a ni a. Phuaibuang khuaa Prebyteian kohhran upa Lungmuana hian an khaw chanchin leh thil dang a lo ziak a, tunah (kum 2021 August) hian printing press-ah a chhuttir mek a. Ani nen hian kan inkawm thei hlauh mai a, Henrova chanchin min hrilh tur a lo nei thui viau mai bawk a.
Lungmuana chuan a lehkhabu kawl lai, Phuaibuang khaw chanchin ziahna, Phuaibuang Centenary 1907-2007-a (phek 37) inziah dan min hrilh a: “Thahdo-ho hi khua aṭanga km 3 vela hla, Hriangmual tlangah an awm niin an sulhnu aṭangin a hriat theih a. Heng hnamte hi kum 1840 hma lama awm an ni a, heta an lal chu Henrova a ni,” tiin. Lungmuana chuan, “Phuaibuang tlang Hriangmualah hian Thahdo lal Henrova chu a lo lal ngei a nih hmel khawp e, anni an thlatute ngei sawi danah pawh chu chu a ni a. A thlah kal zel a tu leh fate chu Manipur Bukpuiah hian an la awm a. Ram buai lai (1966 chho) khan Phuaibuang pa V.K. Luia hi Henrova tute hnenah chuan a zu thleng a. “Mizote chuan Henrova in ti a, keini chuan Hengova tiin kan lam thin a. Hriangmual lal Hengova thlahte kha kan ni” tiin an lo hrilh a. Heta Henrova tuten Hriangmual an tih hi Aizawl Mission Veng tlang ni lovin Phuaibuang tlanga Hriangmual hi a ni e.
Henrova chanchin hi kum 1871 Vailian hmasa zawk hun lai khan a lo lang leh a, Liangkhaia ziakah chuan Hmar lam vailian khan Champhaia Vanhnuailiana pana an kal mek lai thu a ziahah chuan, “February ni 14-ah Tuiṭhoh hnarah an riak a, atuk ni 15 an cham a. February ni 16-ah Vamur tlangah an chho va, chutah chuan Henrova khua a awm a. Henrovaho chuan an lo hmuak a, chutah chuan putar tak kum 100 mi awm hi a lo tel ve a. Manding sap ke bulah chuan a ṭhu a, a chhampual a, mal a sawm sak a.” tiin. Heta sap pa mal lo sawmsaktu hi C. Chawngkunga chuan Henrova hi niawmin a ngaih thu Lungmuana chuan min hrilh.
Tichuan, Thahdo lal Henrova chanchin kan hriat ang ang chu kan sawi ta a, Liangkhaia te, Phuaibuang leh Ngopa lam te pawhin Phuaibuang tlang chhim lam Hriangmual lal a ni tih hi an sawi dan zel a ni e.