Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 30 : Thangphunga inlârna leh Thangphunga Vêng

Kar hmasa khan Chaltlang lal Thangphungan a pa thurochhiah angin a pa ruang an chan sawm thu kan sawi tawh a, khatih lai khan kum 25 mi vel a ni. Tun ṭumah chuan Thangphunga inlarna hmuh leh a la dan kan sawi ang.

Kum 1890-ah Thangphunga pa Zapuithanga a thi a, Thangphunga nu leh Suaka nute la dam mah se, pa ber awm ta lo chu an unau zinga upa ber Baia, Vai ramah Mizo lalte zuia an ṭawng lettua ṭang ṭhin, kum 28 mi vel chu an chhungkaw hotu ber chan a chang ta a. Vai sipai thlazar hnuaiah an rawsawt eiin an awm a, Changsil kulh hotu ber Kawlsap khan a duhsak avangin hrehawm takin an awm lem lo. Chutianga an khawsak ve naw naw lai chuan ṭum khat chu Thangphunga chu khawsikin a na vak mai a. Natna khuma a mut lai chuan tukverha a hawi chhuak chu inlârna angreng hmuin, zêl ang deuhin a awm ta a. Chuta a thil hmuh chu in ding tlar pût mai hi a ni a, in tam tak chunga hotuah a lo ṭang a, an lal a lo ni a. A nu hnênah chuan, “Ka nu, khu en teh, in ding tlar pût khu ka khua tûrte an nih khu,” tiin a kawhhmuh a. A nu chuan khawsik na â maiah puhin a uksak lêm lo. An retheihzia leh an dinhmun chauhzia hriain lal nih chu vâna rah ang a ni a. “Keini fahrah rethei tân zawng chûngte chu kan phâk rual a ni lo ve,” tiin a chhang a ni. Amaherawhchu, he a inlârna hmuh hi a thleng dik a, kum 1895-ah Châltlâng lal a lo ni ta a. A lal hnu pawhin a khuate chu a tichhe ngai lo va, a duat hlê zâwk a, “Fahrah mai ka ni a, ka khuate hi tichhe thei ka ni lo. Hetiang dinhmun hi Khuanu min pêk liau liau a ni,” tia a sawi ṭhin thu chu a fa tlum ber Laltluangin min hrilh a ni.

Kum 1892 ṭhal lai, February thla vêlah chuan Chângsilah tuihri a lêng a, Thangphunga nu (a hming kan hre ta lo) leh Suaka nu Chawngpuithangi te, Baia te chu he hrilêngah hian an thi a.Thangphunga leh a nau Râlthatchhûngi te, Suaka leh a naute pahnih Chhîngi leh Zovi te chauh an dam khawchhuak a. Suaka nau Dosâtthanga chu Bengali dâktawr babu-in phai lama awmpui atân a hruai tâk avângin a awm bo daih bawk a. Dosatthanga hi rawlthar tê a nih laiin Aizawl kulha awm Bengali daktawr hian an hnena awmah a dil a, lehkha zirtir a tiam a, Suaka nu hian a phalsak a ni. Chu chu kum 1891 kha a ni awm e.

Chutia nu leh pa nei lo va, baihvai taka an awm ta chu Changsil chhak lawka khaw lian lo tak Châwilungah an insawn a, sipaiin an rawsawta la chawm zêlin râl lakah an vêng bawk a. Thangphunga leh Suaka te hi unau pianghmun ni lo mah se, an thil tawn hi a rapthlakin harsatna kara an dinkhawchhuah chho dan hi a ngaihnawm a, unau pianpui ang chiahin an inen zui ta a ni.

Hetih lai hian Aizawla sipai hotu lu ber chu Scot mi, Captain Granville Henry Loch-a a ni a, Zapuithangan sawrkar a lo ṭanpui tawh dan hria, a thih hnua a fate khawsak harsatzia hria a hih avangin a khawngaih a niang chu, kum 1892 March thla tîr lamah chuan Aizâwlah a hruai chho ta a ni. Aizâwla an chhoh hma hian Sairângah pawh rei vak lo chu an awm hman a ni âwm e.

Kan hriat tur pakhat chu Zapui­thanga kha Mizo lalte khan an lama ṭang lovah an ngai a, chuvanga sipai bêl pawh an ni reng a. Kum 1890-a Aizawl kulh leh Changsil kulh la tura Suakpuilala fateho an inhâwrkhawm kha Zapuithanga hian ṭhulh turin, a meizang hlaptu ber Kalkhama hnenah a ngen a nih kha. Zapuithanga hi Mizo lalte lakah a tlatlum tawh lo tih hriain Loch-a hian a fateho chu a humhimna hnuaia an awm theih nan Aizawlah hian a la chho a ni.

Aizâwl an luh hlima bâwk an khawhna hmun chu tûna Assam Rifles pûm hmun tak hi a ni a, hêng lai hmun hi kuliho riah khâwmna a ni. Sipai bulah chuan rei awm lovin, Loch-a thurâwn ang zêlin Thangphunga leh Suaka chu Thingpui huan tlângah an insawn a. A upa zâwk Thangphunga hming chawiin Thangphunga Vêng tih a ni ta a, hei hi kum 1892 May thla tâwp lam a ni âwm e. Thangphunga Vêngah hian kum 4 hmêl hmu an awm chhûngin in 30 emaw an tling hman a. Thangphunga lal in awmna chu tûna Mizoram Chief Minister Bangla awmna lai, Govt. Mizo High Sikul field piah hmâr lam tlâng pâwng lai hi a ni.

Thingpui huan tlânga an inbenbel hnuah chuan Thangphungan kum 1893-ah Lunglêng lal Khamliana farnu Thangpuilali chu nupuiah a nei a. Chutia hnamchawmin Sailo lal fanu a nei ta mai chu Sailo lal dangten an vei hle mai a, Khamliana pawh an dem hlawm a ni.

Kum 1893-ah Thangphunga leh Babu-a chu Bawrhsâp office tirhkah, Chaprasi-ah an ṭang a. Thangphunga hian hêng hun aṭang tawh hian tirhkaha ṭan chu a duhkhawp lo va, lal khâwnbâwl upa fapa a nih avângin lal nih a lo tum rân tawh a. Hêng hun laia sawrkâr office-a tirhkaha an ṭan mai theih chhan hi anmahni duhsaktu Loch-a vang a ni. Sipai Commandant ni chungin kum 1893 leh 1894 inkarah ṭum hnih lai Bawrhsâp aiawhin a lo ṭhu a, Vai ṭawng thiam, sawrkâr lo pui ṭhîntu an nih vânga duhsakna a lantir a ni. Thangphunga leh Suaka hian sipaiho bulah Vai lehkhate pawh lo zir chhin nual tawh nia sawi a ni a. Vai sikulah kalin Pu Buanga te sikul rawn hawn khân an insawn ta nia sawi a ni bawk a. Hualkûnga chuan, “Pu Buanga te lo chhuah hma hian Bengali babu pakhatin Kaw, khaw, gaw hi a lo zirtîr nual tawh a, har an ti viau a ni awm e. Pu Buangate chuan, ‘Hei zawng a ṭha lo ve, keimahnin lehkha kan zirtîr zâwk ang che u,’ an ti a. Pu Buangate lehkha chu awl an ti zâwk ta ngei a, kâr khat chhûngin an chhiar thiam ta mai a. Thu ziakte pawh an zir zui ta zêl a. Chumi hnua zir lehte chu Khamliana leh Babu-a an ni a, Pu Suaka chuan Lalchhînga (Lal Singh) pawhin rei vak lo chu a zir, a ti. Hêngho Pu Buanga te bathlâra zirte hi chu puitling tak tak vek an ni a,” tiin a ziak. Vai sikul hi, kum 1893 November thlaa sipai fate tâna Dâwrpui biak in bula sikul an din kha a ni a, Bengali sikul an tih kha a ni. Thangphunga leh Suaka chu kum 1894-a Pu Buanga te sikula kal hmasa ber leh Mizo zinga ziak leh chhiar hmasa ber an lo nih tak kha.