Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 31 : Chaltlang lal Thangphunga

Kar hmasa khan Thangphunga inlarna hmuh leh Thang­phunga Veng lo pian dan kan sawi tawh a, tun ṭumah chuan Chaltlang lal a lo nih dan kan sawi ang.

Sipai hotu ber Loch-an a duhsak avangin Thangphunga leh Babua chu sawrkâr office-a tirhkah, Chaprasi hna an thawk tih kan sawi tawh a, tirhkah mai mah ni se, a hun lai chuan awhawm tak a ni. Babua chu a thawk chhunzawm zel a, a kaisang zel a, Chaprasi aṭangin Rahsi-ah a kai zel a nih kha. Thangphunga erawh chuan ngaih dan dang daih a nei thung. Lal nih duh tlat kha a ni a, Vai ṭawng leh Mizo ṭawngin sikul a lo kal tawh a, ziak leh chhiar a thiam tawh a, tirhkaha thawh reng chu a peih rei ve lo. Khâng hun laia Mizopa duhthusâm ber chu lal nih kha a ni a, Thangphunga rilru hi a lianin a lo fing hle a, ama puala Veng nei thei ta mai kha a ni a. A vengah chuan Sailo lalte lal angin a lal lo va, sipai chawm tho kha an la ni a, Chu chu a la duhtawk lo. Lal ni tura inlarna hmu kha a ni tlat a, lal nih ngei a tum ran mai a ni. Hetih lai hian Bawrhsap khan an chunga ṭha leh an lamṭangte chu duhsakna lantir nan lalah an lo ruat tawh a, khaw hrang din an phalsak a, Sailo lalte lal ang diakin an lal ve a ni. Chung zinga Bawrhsapin lal an ruat hmasak ber chu Dokhama kha a ni a, kum 1892-ah lal a nihna order sawrkarin a chhuah a ni. Chu chu Thangphunga hian a hmu ve reng a, Dokhama lalna tlang pawh mel hnih leka hla, tuna Bungkawn Veng hi a ni. Dokhama awmna tlang tak chu tuna CID complex saw a ni a, a kum leh lawkah Maubawkah a insuan thlak tak avangin Maubawk lal tih hi kan hriat lar dan a ni ta a ni. Chutiang chuan sawrkarin a duhsak zawng chu a lo tihsak tawh tih a hmuh chuan Bawrhsâp Davis-a leh Sipai lal Loch-a te duhsakna changchawiin, lal nih a dîl ta a, chu chu kum 1894 kha a ni awm e.

Bawrhsap Davis-a chuan a ngaih­tuahsak hman lo nge a ngaihtuah sak lo kan hre chiang thei lo va, kan hriat chian chu kum 1895-a Bawrhsâp lo chhuak thar Porteous-an Champhaiah khua dina lal tûrin a tih kha a ni. Thangphunga chu a lawm hlein a rinawm a, mahse Aizawl aṭanga Champhaia han kal chu a hla tham a, a harsat dan a chhut thiam bawk a. Bawrhsap hnenah chuan, “Ka pa lu phûmna ka kalsan thei lo vang,” tiin a lal duhna ram a dîl ta a ni. Loch-a fa chuam a lo ni bawk nen, Bawrhsap hnenah a lo sawipui bawk a, a ngen ang ngeiin Châltlângah a lalna tûr ram an pe ta a ni. Thangphunga chu kum 1895-ah Châltlângah a lal ṭan a, fahrah rethei tak lo ni tawh a nih avângin lal a han ni ta chu a lâwm thiam hle a, a khuate pawh a ti ṭha hle. Châltlâng lala an ruatna lehkhaah chuan heti hian a inziak a:

Thangphunga, Aijal khaw chuan­chung lal chu, tûn hma Aijal khaw din hmaa Lalhriman a lo luah tawh Châltlângah a insawn phalsak a ni a. Châltlâng tlâng dung aṭanga khawthlang lam pang, Aijal-Sairâng kawng chin zêl chu lo atân a nei thei ang. A khaw mi zatve chauh kuminah hi chuan a pêmpui rih ang a, a zatve dang chu 1896-97 khaw vawh thlengin hetah hian an awm rih ang, tiin 12.9.1895-ah Political Officer A. Porteous-an order a tichhuak a. Kum 1895-ah chuan Thingpuihuan tlânga a khaw zahve nên Châltlângah an pem a, 1896-ah a zahve dangin an fin chho leh ta a ni. Kum 1895 kum tâwpah Chaltlanga an chhoh hlima amah zuitu kan hriat chian theihte chu Suaka te, Chawngkhuma leh Chawngpuithanga te an ni.

Thangphunga chuan Châltlâng chauh hi a duhkhawp lo va, khaw­per siamin Chawilung te, Sairâng te, Sairum te, Vawngâwn te, Râng­vamual leh Sehlawhah te a insawn kual a. A khaw chin pawh zau tak a ni. Thangphunga Châltlâng lal a lo nih hnuah chuan heti hian hla an phuah a –

Vân hnuai mi taiah
an tlâwm ngai lo,
Ngûrtaivêlpa lal lai
a sâng ber mai dâwn e,
Kan hu sual rêng rênga
ngûr zawng zawng.

tiin (Ngûrtaivêli hi Thangphunga fanu upa ber, Mizo Matric zo hmasa ber R.D. Lêta nupui a ni).

Châltlâng ram chin hi a zau khawp mai a, Thangphunga luah hlima a ram chin sawrkarin a rinsak chu: Durtlâng Hângi lunglên tlâng aṭangin Zemabawk Hauhûk luiah a tla thla a. Laipuitlâng thîrhrui ban kâwn hi sawrkâr nêna an inrina a ni. Chuta ṭangin Sairâng kawngpui zawh thlain Sairâng dâk in leh Bangla inkâr tlâng a man a, Tlawng lui dung a zawh thla ngar ngar a, Dur lui chhuah aṭangin Berhva kâwnah a lo chho va, Nisapui ramri thlengin a kal a ni, tiin Ngursailovan min hrilh a. Ngursailova hi Thangphunga fapa, Châltlâng lal Sailala khâwnbâwl upa kum 95 mi a ni a, 10.9. 2005 khan ama inah ka len ṭuma min hrilh a ni.

Châltlânga a chhoh hlima Thang­phunga lal in chu tûna Châltlâng field chhak tlâng bâwk hi a ni a, lal in bulah Suaka leh Chawngkhuma ten in an nei a. Thangphunga thih hnuah a fapa Thangzîka chu khaw hotu a ni a, chumi hnuah a fapa dang Sailala a lal leh a, lal bân khân a nang ta a ni.