Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Pu Buanga ten Thangphunga Culcutta-ah an hruai

Kar hmasa khan Thangphunga Chaltlang lal a lo nih dan kan sawi tawh a, tun ṭumah chuan Thangphunga chanchin dang, Calcutta-a an kal thu hi a ngaihnawm ve a, kan sawi ang.

Kum 1895-a Thangphunga Châl­tlânga a lal hlim hian amah zuitute chu Suaka te, Chawngkhuma te, Chawngpuithanga te leh mi dangte an ni tih kan sawi tawh a, chung zingah chuan Chawngpuithanga hi a upa min berah a hmang ta a ni. Chawngpuithanga hi Thangphunga leh Suaka ang tho, Chawngthu a ni a, Thangphungan thingpui huan tlângah khua a din phalsak a nih khan an Chawngthupui tia rawn lut ve a ni. Thangphunga unaupa Suaka chu Durtlang lal ni ta kha a ni a, Chawngkhuma hi Sikulpui Headmaster ni tawh, Rosto Singh Diengdoh, Pu Rawa kan tih puzawn kha a ni a, ani pawh Chawngthu bawk.

Kum 1894 November thlaah Pu Buanga leh Sâp Upa te chu Calcutta panin an zin a, Thangphunga an hruai ve a. December ni 3-ah Calcu­tta an thleng a. An zin chanchin Thangphunga sawi hi lo ngaithla ila :

“Silchar kawngpui hi a tlang tawh a, kein Durtlang aṭangin kan kal a. Zânah Taitaw khuaa Sap banglaah kan riak a, Pu Buangate ṭhian dûn chuan an puanthuah bak an keng lo va. Kei chu kut ruaka chhuak ka ni a, chemtum tal hûm lova ka chhuah chhun a ni âwm e. Taitaw banglaa kan riak chu sakeiin min rûm ṭhaih a, ka silai ka ngai hle. Mahse, Pu Buangate chuan, ‘Pathianin engkim a ti thei a, kan ṭawngṭai ang a, Pathian hnathawh i nghâk ang,’ an ti a. An ṭawngṭai zawh chuan sakei thâwm pawh chu a reh zui ve ta mai a, zankhuain min tibuai leh tawh lo.

Calcutta-ah chuan mi sang khat lenna Ferozpur biak inah kan inkhâwm a, pulpit-ah min hruai chho va, zai tûrin min ti a. Khâng hun lai khan Mizo hla han sak mai tur te awm hek lo, pulpit-ah chuan lal thuam famkimin, vakul chang leh diar khimin ka zai ta a. Ka zai lai chuan mipui tam tehreng nen, an ngawi ṭhuap mai a, hriau tla ri pawh a hriat ang e. Ka thawte a sa phut phut a, ka zai zawhah chuan Sap nu a zai ve bawk. Chuta ka hla sak chu hei hi a ni.

Hlei tê, tho la thinlai tizîngtu e,
I lenrualten hnâm
an lên e kâwlkûngah..

ka’n ti a, khâng hun lai khân hla han sak mai tur a vâng rêng a. Saikuti zai kaihnêm ka sa bawk.

Pu Buangate chuan Calcutta khawpui min fanpui a, Sap leh Vaite an tam khawp a, chûng mite chuan thlalakpui atan min pawt sup sup a. Ṭum khat pawh khawlaia kan kal chu Vaipa hian an chhûngkuain thla min lakpui a, a rei tak deuh avangin ka ṭhianten min lo kalsan a. Hmanhmawh taka ka han ûm leh chu kawng ka bo ta a, gate pakhatah hian ka va lût a, kawngkhar ka han hawng chu Sap nu pakhat hi a lo inbual a. Mi han hmuh thut chu a ṭe hlut a, kei pawh ka ṭe bawk a. Chutaṭanga ka chhuak leh chu Pu Buangate nên kan inhmu leh ta a ni”.

Pu Buangaten Calcu­tta-a an hruai ṭum hian Thangphunga hian a kaihza vêngtuah a khaw inbuan chak Sakawra a hruai ve bawk a. Thang­phunga chu Mizo lal a nih avângin Calcutta khaw lârsâpin a lo ko va. Pu Buangate chuan Vailen laia sawrkar lo ṭanpuitu leh ṭawnglettu a lo nih tawh thu te Lârsâp a hrilh a. Lârsâp chuan lawmmanah tangkapui awrh theih chi leh certificate mawi tak, rangkachak rawnga luan a lo pe ve ve a. An haw kawngah Sakawra chuan a tangkapui chu a hloh a, Thangphunga chuan Tuikuk-ho hnênah ṭhivalin a thleng thung. An lo haw lamah Tlawng lui rawn zawh chhova lawnga an chuan laiin Lârsâpin certificate a pek kha lehkha mai a nih avângin a hlutna an hre lo va, luiah an paih a, tui an lentîr a, an thlir liam vel mai mai a ni.

He zin chanchin ngaihnawm tak hi Thangphunga fanu Laltluangin September ni 5, 2004-a kan inkawm­naa a sawi te, Hualkûnga, Mission Vengin September ni 5, 2005-a Thangphungan ama chanchin a ziak, a chhiar ngei a la hriat a sawi chhawn te leh Thangphunga tuchhuan James Lianmawia, Châltlângin October ni 10, 2005-a a pu chanchin a sawi te aṭanga ka lâk khâwm a ni. Thangphungan an inkhawmna biak in a sawi hi Scottish Church khu niin a lang a, Pu Buanga nupui neihna hmun a ni. Ferozpur biak in tih hi a awm lo va, Ferozepur chu Punjab-a awm, Pakistan ramri lamah a ni daih thung a, chuvangin Thangphunga sawi an hriat sual emaw, Thangphunga hriat sual emaw a ni ang e.

Hemi ṭuma Pu Buanga te zin chhan hi Arthington-a hnuai aṭanga Welsh mission hnuaia an awm theih dân chungchâng sawiho tura kal an ni a. November-ah an chhuak a, December ni 3-ah an thleng a nih kha. December ni 14-ah lo kîr lehin Silchar-a missionary-te an tlawh a. Krismas ni takah chuan Jhalnacherra aṭangin Aizâwl panin an rawn haw leh ta a ni. Pu Buanga te chuan Welsh mission hnuaia thawh an duh a, Khasi ram leh Assam phai tuala Welsh mission thawh dan an enin zawm tlakah an ngai a, an thawhna Arthington-a hi chuan pawl hranpa a din loh avang leh mimala a enkawlna hnuaia thawh ai chuan kohhran pawl siam mission hnuaia thawh chu a chhenfakawm zawkin an hria a ni. Hemi hma pawh hian an pawl zinga mi, Arthingtona tirh tho, Sap ram aṭanga Pu Buanga lo chhuahpui William Pettigrew-a kha chuan American Baptist mission pawl zawm sanin Manipur-ah a lut thung a ni.

Calcutta-a Pu Buanga te leh Welsh mission inbiakna kimchang engmah Pu Buanga hian a ziak lo va, chuvangin kan hre thui thei lo. Welsh mission hian Mizoram chu an mission field atan kum 1892 June inkhawmpui lianin pawm fel tawh mah se, an tirh tum ber, Mizorama Chanchinṭha rawn thlentu hmasa ber Rev. William Williams-a kha, an inkhawmpui hma lawka a lo thih hman tawh avangin an la ngawi a, missionary dang tirh mai tur an la hmu lo. Chuvangin, kum 1894-a Pu Buangaten Welsh mission hnuaia thawh an dil hi thil tih awm tak a nihna lai a awm.

Pu Buanga te tirtu Arthingtona hian a missionary tirh te reng reng chu kum hnih khat bak awmna hmun ngaia awm a remti lo va, Upa Chalhnuna sawi dan takah, Sakhi ram fana fang turin a ti a. Pu Buanga te hian Mizo ṭawng an han zir a, a aw b siamsakin sikul an hawng a, an rin aiin Mizote kha an lo changkang a ni ang chu. Baibul lehlinsak leh dictionary siamsak te, kohhran la indin thei tur khawpa awmchilh deuh kha an duh ta a. Chutiang ti tur chuan kum 4 emaw tal a ngai tih an hmu thiam a. Arthingtona duh dan anga kum hnih hnua kal san zel mai kha theiin an inhre lo a ni. Mizorama awm ngheh kha an hnial lo mai ni lovin, an duh zawk niin Pu Buanga hian, kum 1903-a Baptist mission tirha an lo luh leh khan a sawi. Chutiang chu a nih avangin Welsh mission-in Mizoram chu an mission field-a an lo pawm tawh avang leh tirh tur an hmu mai lo tih an hriat avangin an hnuaia thawh hi an dil a ni.

Amaherawhchu, Welsh mission lam hian an mi leh sa ni lo, mission pawl danga thawk tawh an nih avang leh an duh ang taka an trained an nih loh vang te a ni ang, an remti mai lo a ni. Chu lovah chuan Pu Buanga te hi Baptist kohhran mi an ni ve ve a, thurin leh kohhran inrelbawl dan te a lo in ang diak diak lo va, anmahni enkawl kha harsatna eng emaw awm theiah ngaiin an missionary atana lak mai hi harsa an tih phah bawk niin a lang. Chutiang chu a ni a, Pu Buanga ten Calcutta-a an zin chhan ber, Welsh mission hnuaia thawh zui an inbeisei chu a rem ta lo a ni.